Jan in Marokko 20 april -18 mei 2006 Printversie (39p)
Op
zoek naar de ziel van de ‘Berbers’,
de Marokkaanse emigratie herbezocht
en Getuigen over dood en deportatie
Jan
in Marokko –
1
Jan
in Marokko – 2
Jan
in Marokko – 3
Jan
in Marokko – 4
Jan
in Marokko - 5
Jan
in Marokko – 6
Jan
in Marokko - 7
Jan
in Marokko – 8
Jan
in Marokko – 9
Jan
in Marokko – 10
Epiloog
Het
leven van
Abdelkrim-El-Khattabi op youtube
Nederland ondertiteld
Deel
1
Deel 2
Deel 3
Deel 4
Jan
in Marokko - 1
Dat de Imazighen zichzelf nooit ‘Berbers’ genoemd hebben en toch aanvaarden dat men hen zo betitelde – de barbaren, en deze naam toch voor zichzelf gingen gebruiken, typeert hen ten voeten uit. Overleven als volk zonder nationale ambities of andere volkeren te willen overheersen, wel eens aan de macht komen, zoals twee eeuwen als farao’s in Egypte of in bepaald gebieden in Afrika een buffer opwerpen tegen Carthagers, Romeinen of Grieken. Altijd was deze keuze gebaseerd op een zeker onderschikking wanneer men tegen de overmacht niet opkon, evenwel zonder de eigen identiteit, trots of eigenwaarde te verliezen. Een parallel met de Vlaamse identiteit, macht en tegenmacht dringt zich op. Vlaanderen heeft doorheen de eeuwen ook regelmatig in onderschikking geleefd maar naast de trots en eigenwaarde uiteindelijk ook voor nationalisme geopteerd met samenwerking die hen soms tot instrument maakte van onderschikking van andere volkeren en niet-aanvaarding van andermans eigenheid . Is het omwille van hun Imazighen-zijn dat een goed aantal Marokkanen, die zich ‘Berbers’ laten noemen, hun spoor verlegd hebben naar Europa voor een beter leven. Omdat zij nooit een gebied geclaimd hebben, geen formele taal als bindend element hebben opgebouwd en vooral een cultuur koesteren van orale overdracht, dat de gedachte kan leven dat een ‘vermenging’ met andere culturen wel eens het einde zou kunnen betekenen van de Imazighen. Een vrees die de spontane en wanhopige weerstand tegen gemengde huwelijken bijvoorbeeld, beter kan doen begrijpen. Alhoewel andere ‘Berbers’ daar weer schamper over doen. Of is hun Imazighen-zijn een reden geweest om zich politiek te manifesteren en op die basis gediscrimineerd en gesanctioneerd te worden?
|
|
 |
|
Sierra Nevada |
Groentenserres aan de Costa del Sol |
De
boot op
Tweede
keer goede keer. Ferry Maroc, in de rij met de zwaarbeladen auto’s
opgehoogd met blauwe en oranje dekzeilen, 4x4’s onderweg voor
woestijntochten, een moeder lesgevend aan een kind dat vrijgesteld is van
formele school, rokers met hinderlijke rook in de buitenlucht maar aan
alle sigaretten komt een eind en aan de rokers ook.
De middellandse zee op onder overtrokken hemel, op weg naar het
geboorteland van Lucy, de voetstappen van de eerste mens, en naar de
vestigingsplaats van de Imazighen, nu verdeeld in drie woongebieden in
Marokko, een in Algerije en verspreid in een aantal andere landen,
‘Berbers’, de specialisten van de onderschikking als laatste uitweg om
te overleven. Drie religies aanvaarden, de eerste eeuwen na de
jaartelling: kristen geworden onder het Romeinse Rijk
als politiek antwoord op de vervolging ervan door de Romeinen; na
Augustinus, kerkleider van Amazigh-afkomst en onder het Byzanthijnse Rijk
zijn de Imazighen massaal Donatist geworden en als afgescheurde kerk
vervolgd, om tenslotte de Islam noodgedwongen te aanvaarden om niet ten
onder te gaan in het verzet ertegen. En waarom ooit geen vierde
godsdienst( noodgedwongen) aanvaarden als er geen andere uitweg meer is?
De Imazighen-identiteit is sterker dan de godsdienstige; van daar
ook dat de weerstand tegen ‘culturele’ vermenging allicht sterker is
dan de openheid voor vermenging binnen de islam. Zo weet Afaf, die geboeid
is door de thematiek en m’n zoektocht. Op m’n vraag of gemengde
huwelijken juist niet iets typisch moeten zijn voor de Imazighen omdat het
‘wederzijdse onderschikking is op gelijke basis” om in het gezin te
‘overleven’ antwoordde de vader dat het ‘die van Imzouren’ zijn
die op dit punt beslotener zijn dan die van Nador.
Electriciteitspanne
– M’n PC is het enige dat nog werkt in huis. Het onderweder en de
hagelstenen van een knikker dik hebben het electriciteitsnetwerk
ontregeld. Telefoon uit België of alles OK is. Heb beslist om vandaag nog
niet naar Imzouren door te reizen. Plan m’n reis dus een beetje in
Marokkaanse stijl. En morgen zien we wel verder.
Op
de boot klinkt de muzak hard en storend zolang er land in zicht is of
komt.
Herinneringen
aan Capri komen boven, zeeziek en van de kaart op de korte tocht van
Napels naar Capri als onderdeel van een uitwisseling van 15 Italiaanse en
2 Belgische seminaristen tussen Napels en Luik. 14 dagen genieten van zon
en zee in Italiaanse stijl waar wij vrijgeleide waren voor alsmaar
wisselende seminaristen om het uitgangsleven in Napels te verkennen. Drie
dagen met hoge koorts in bed en met lekker Spaanse pasta en kannetjes wijn
herstellend in de koelste kamer van de eerste klasse
seminaristenresidentie aan de Middelandse zee. Omgeven door water de
geschiedenis laten voorbijtrekken van Feniciërs, Grieken, Romeinen die
telkens ook de Noord-Afrikaanse kusten onder hun bevoegdheid namen en
onderschikten, en later ook de Arabieren die evenwel zich tot Spanje
beperkten of er strandden. En de apostel Paulus ook niet vergeten. Het
boek van Willy Spillebeen in herinnering met ondermeer de beste
beschrijving van hartinfarct die ik ooit gelezen heb, en ik heb er zelf
drie gehad, van een krijgsheer die ondermeer de bezetting en vernietiging
van Carthago heeft mee beleefd. De Middellandse zee waarrond nog altijd
een goed deel van de wereld draait.
Na
de Grieken die iedereen, ook de Romeinen, Barbari noemden, namen de
Romeinen de naam over voor alle andere volkeren, en dus ook de Imazighen
die hen fel bestreden en die buiten hun invloedsgebied bleven, ietsje
dieper in Afrika. Na de Romeinen werd de naam gebruikt door de Byzantijnen
en later door de Arabieren. De Europeanen bleven Noord-Afrika tot in de 19de
eeuw Barbarije noemen of de Barbarijse staten. In contact met de Arabieren
die de volken van Marokko en Algerije (de woongebieden van de Imazighen)
als Barbar aanspraken werd die naam omgezet in ‘Berber’.
De
Imazighen hebben de naam ‘Berbers’ in hun taal nooit gekend. Zij
behielden de naam Imazighen. Voor hen werd de Europeaan aangeduid met het
woord ‘Aroemi’ hetgeen staat voor ‘wreedheid’ en ‘gebrek aan
beschaving’, vergelijkbaar met het woord Barbari dus bij de Romeinen. De
aanduiding ‘Noord-Afrikanen’ is een koloniale benoeming waar de
connotatie ‘Barbarije” in doorklinkt en maar al te graag gebruikt
wordt door de media bij misdrijf en niet-conform gedrag van wie van deze
afkomst is. Eigenlijk zou dit woord alleen al om deze reden moeten
gebannen worden, het stigmatiserende en veralgemeende plaatst het woord
langs ‘moslimextremisme’ waarvan Europa ook oordeelt dat het naar de
vuilbak van de geschiedenis dient verbannen. De twee
‘Noord-Afrikanen’, zoals later bleek Polen, die een raid uitvoerden in
Brussel Centraal (in opdracht van wie?) met als enige effect de dood van
een onschuldige tiener en een al of niet gezochte provocatie waar alleen
extreem rechts en de rechtse krachten in het staatsinstituut beter van
worden.
Marokko
De
vooruitgeschoven punt van Melilla, Spaanse enclave in Marokko, komt eerst
in zicht. Met de muziek weer luid om de oren wordt zonder veel
gemanoeuvreer aangemeerd. De politie stelt vast dat ik op de boot een
stempel heb vergeten afhalen bij de bevoegde ambtenaar waar ik wel lange
rijen heb zien staan aanschuiven maar dacht dat ik daar niets te zoeken
had. Zonder probleem werd dit ter plaatse in orde gebracht en kon ik
wachten op de nicht van m’n buur. Intussen me neergezet en onmiddellijk
in gesprek met wat later de voetbalploeg bleek van het havenpersoneel. Een
Nederlander, uit Nederland gezet volgens de voetballers, mengde zich in de
discussie zodat ik een meteen een dubbel gesprek Frans-Nederlands moest
voeren, met inbegrip van een antwoord op de vraag wat ik van Abou-Jah Jah
vond. Die z’n ideeën waren wel wat vond de perfect Nederlands sprekende
Hollandse Marokkaan. Abou, was al lang deel van het systeem in België, en
als men een frisse mening nodig had was Abou Jah Jah vlug gevraagd en er
graag bij. Nee, nee, die betoging was al lang vergeten en AJJ
gerehabiliteerd. Allen het gerecht deed nog wat moeilijk. En de Hollander
zag dat het goed was en vertrok.
Afaf
met taxi van de buurman dompelde me onmiddellijk onder in een Franse
woordenvloed met vooral de mededeling dat ze gisteren tevergeefs drie uur
gewacht had, ongerust waar ik was maar zonder te wachten op het
telefoontje dat ik bij aankomst zou doen. De couscous die vorige avond heb
ik gemist maar dat werd ruimschoots gecompenseerd door de goede zorgen die
ik verder zou krijgen.
In
een telefoontje met W., nadat ik ingecheckt had in Zaventem, kreeg ik de
raad mee goed voor mezelf te zorgen, nee nee niet de gezondheid, maar
mentaal, dat ik mezelf zou tegenkomen. Dat ik het gewoon was de grens te
bewandelen en van daaruit ook andere uitzichten kreeg en dat ik me de
bekommernissen van anderen zou laten welgevallen zonder er me aan onder te
schikken.
Na
drie uur terug elektriciteit. De geur van versgebakken brood in een echte
(gas)oven in huis, van volkoren graan, gewassen en zelfgemalen. De
maaltijd kleurrijk en geurig: twee soorten verse vis,
een dikke soep van met de passe-vite fijngemalen erwtjes, een
typisch gerecht van Tamasint, streek. En mag er kaneel bij want dat hoort
er bij evenals wat olijfolie, vers geperst. Verder een groentensalade, een
schotel olijven en pigment, en de echte plat met verse boontjes,
ingekookte gedroogde pruimen, rundsvlees en wortelen in een lekkere saus,
voor mij, zoals de soep, in een aparte schotel neergezet, zodat ik met mes
en vork kon eten. Ik was er een beetje van aangedaan door een maaltijd
zoals ik nog niet dikwijls had kunnen meemaken, en dat vond men daar,
dicht bij Nador, een heerlijk compliment.
|
|
|
|
Huis in gehucht van Nador |
Marokkaans op z'n Belgisch voorgezet |
En
wie was dat weer, Fatima Temsamani, die minister in België. O ja Anissa
Temsamani, staatssecretaris, die enwel ontslag had genomen/moeten nemen
wegens onduidelijkheid over haar studieloopbaan, als een van de weinigen
gesteund door Rzoezie die ze later zelf ongemeen hard aanpakte in de
destabilisatie en liquidatie(poging) door Somers en C° en waar m’n
vraag deze beledigende en kwetsende uitlatingen op het internet weg te
nemen, nul op het rekwest kreeg. Heeft zij haar ‘Berber’ziel verloren?
– alhoewel, kan een ‘Berber’ ooit wel z’n ziel verliezen?.
Vanochtend
om 6h 30 al wakker – in België was het 8h 30 en ben dus nog niet op
ritme. Gedoucht en dan naar buiten voor een verkenning in djellaba. In de
kruidenierswinkel aman besteld tot consternatie van de drie aanwezigen, 5
dirham en dat bleek de prijs te zijn voor het water. In een vierkant het
dorp verkend maar doordat ik in feite een rechthoek gevormd had de weg
kwijtgeraakt en voor alle zekerheid op m’n stappen teruggekeerd en zo de
straat teruggevonden. Wel nog aan een verkeerd huis aangeklopt maar tijdig
gezien dat het juiste tegenover lag.
Mouna,
de zus van Afaf was naar een trouwfeest voor het vrouwenfeest. Afaf gaat
straks met me mee naar Nador voor cybercafé, geld wisselen, even naar het
busstation en de zee.
23
april 2006
Jan
in Marokko – 2
Iemand
met een slecht geheugen mag nooit iets wegleggen met de bedoeling niet te
vergeten waar het gelegd is. Met deze gedachte in het achterhoofd m’n
geld gesplitst en 400 dirham (1€=10dh) apart gelegd voor m’n vertrek
met de bus naar Imzouren, de 24ste april. Hiermee ook de raad
opvolgend van Afaf om toch vooral voorzichtig te zijn, je weet maar nooit.
Na
Zodus met m’n geld om niet te vergeten veilig weggeborgen, aangekomen in
Imzouren na een telefoontje van Norridin met de vraag hem door te geven
aan de chauffeur om er zeker van te zijn op welke bus ik zat. Hartelijke
ontvangst en onmiddellijk met de auto naar ‘het huis’, afgezet want
Norridin moest aan ’t werk, hij zou straks langskomen. Een proper aan
kant gezet huis dat ik me onmiddellijk eigen maakte, fauteuils geïnstalleerd,
uitgepakt, frigo aangezet, het Franse toilet uitgeprobeerd, wegens
de ‘Belgische op een ander verdiep nog niet gevonden, PC-geïnstalleerd.
Op zoek naar een snack of restaurant eerst de slechte richting
gekozen om uiteindelijk tegenover het Maison Communale het palaver aan te
gaan over aard en prijs van het eten dat ik uiteindelijk met hulp van een
Nederlander zelf in de keuken kon kiezen en met drie schotels en ½ l
water aan 28 dh kon verorberen. De winkel met levende kiekens gepasseerd,
altijd vers, waar ik een kon uitkiezen die onder m’n ogen geslacht zou
worden. Daar toch nog even mee gewacht. Vastgesteld dat om de hoek een
kraakvers Cyberpunt beschikbaar was met teleboutique. M’n telefoon terug
opgeladen voor 50 dh – nu staat er 100dh op wegens 50 dh gratis. In het
Cyberpunt onmiddellijk een panne, maar niet van lange duur, m’n mail
bijgewerkt en na een half uurtje werk de rekening gevraagd en niets moeten
betalen wegens valse start. Na fruit en groeten ingeslagen te hebben voor
19 dh was m’n laatste cash op zodat ik het apart gelegde grote geld kon
aanspreken. Zeker dat ik het daar of daar gelegd had, gans m’n bagage
binnenste buiten, in alle boeken, hoekjes en kantjes, farmaciezak,
portefeuille helemaal leeggehaald, papieren, nergens iets te vinden. En
nog maar eens alles doorzocht zonder resultaat. Als het er niet was dan
was het verdwenen was het onvermijdelijke bewijs van het tegendeel maar ik
kon me geen enkele situatie voor ogen halen waar dit zou kunnen gebeurd
zijn. Had altijd fysiek contact gehad met m’n bagage, altijd al m’n
jaszakken met tirette gesloten gehouden. Niets aan te doen, ik moest met
een slecht gevoel de situatie onder ogen zien en zo vlug mogelijk
bijtanken want Norridine ging langskomen voor een verkenning van het dorp.
Geld afhalen kunnen we straks en met forse pas door het dorp dat in feite
een stad is van 26.000 inwoners. Medicatie om m’ hartslag kunstmatig
laag te houden waren goede argumenten om het ritme te vertragen en m’n
ademhaling opnieuw in evenwicht te krijgen. Naar het chicste café van het
dorp voor een thee, wachtend op de komst van Said, de broer van Norridine
die ook op de gemeente werkte voor sociaal-economische projecten,
licentiaat, afgestudeerd in Oujda en met een grote intellectuele honger
voor een gesprek over migratie, m’n Brusselportaal, de positie van
Marokkanen in de wereld, de mensheid die elkeen moest erkennen in wat men
was, de Imazighen en ‘Berbers’, de gemengde huwelijken, de islam. En
drie dagen nadat ik dus in Marokko ben toegekomen al een algemene staking
van twee dagen van het gehele overheidspersoneel voor beter loon,
arbeidsvoorwaarden, sociale zekerheid en vooral ook het recht om zich
zonder beperking te organiseren in vakbonden, iets dat meer dan bij Hassan
II door Mohammed VI werd aanvaard, een koning die toch een betere band met
jongeren en de nieuwe maatschappelijke stromen kon bewerkstelligen aldus
Said. De geplande uitstap naar El Hoceima van over twee dagen werd door
Said, die zelf een auto had kunnen versieren, stante pede vervroegd naar
het onmiddellijke en een kwartier later stonden wij aan de boord van de
Middellandse zee na passage aan de kleine baai Quemado in El Hoceima,
midden in de haven waar verse vis gestroopt werd en de boten juist
uitvoeren voor hun nachtelijke tocht. Na een tiltslaand alarm , in de baai
weerkaatsend tot welluidende dimensies, kreeg Said z’n geleende Jetta,
zoals ik er ooit ook een had, onder controle en kon het verder naar het
uitgestrekte km lange strand, ingesloten tussen Rifgebergten die zich aan
beide kanten in de zee stortten, niet gestoord door ook maar één
toeristisch gebouw, moeilijk te geloven maar waar en zéér indrukwekkend.
In de zomer zwart van het volk maar nu, in regen en wind en buiten
seizoen, eenzaam en verlaten. Tegen de bergrug aan een thee gaan drinken
waar na mij Mohammed VI binnen een maand hetzelfde zal doen, om de
resultaten van het herstelprogramma van El Hoceima te bezoeken na de
aardbeving. Ik moest me noodgedwongen voor de tweede maal mijn thee laten
betalen, Nog zin in een rondrit in El Hoceima ?– ik volg, maar eerst
geld afhalen hetgeen op een wip gebeurd was met Maestro. Had intussen al
berekend dat m’n gemiste budget van 400 dh overeenkwam met 12
middagmalen en dat bleef me (be)drukken. Maar goed, 40€, want daar ging
het om, moest ik maar incalculeren en voor de rest waren alle kritieke
punten van m’n reis (gezondheid, maag, onderdak, paspoort op dezelfde
dag geregeld – iets dat men zich hier niet kon voorstellen, enz) onder
controle. Op de terugweg in een regenbui verzeild zoals men ‘nog nooit
had meegemaakt’ met water gutsend langs de hellende straten, bedampende
ruiten wegens geen ventilatie meer, en oh ramp voor Norridine, de
wegelectriciteit die, pas geïnstalleerd vorig jaar, in de helft van de
stad was uitgevallen; voor de electricien van de stad een onmiddellijke
alarmsituatie, die enkel kon gemeld worden aan de Nationale Mij van
elektriciteit die de depannage moest uitvoeren. Had aan Norridine ook al
kunnen uitleggen dat ikzelf gedurende twee jaar hetzelfde werk van
palen planten, tranchés graven en aansluiten van wegverlichting
had gedaan en dat we dus beiden deskundig waren over dat belangrijke werk.
Morgen zou het weer verbeteren was de troost die ik nog altijd moest zien
gebeuren. Ik zal allicht een van de weinigen geweest zijn die op z’n
gemak was in dit ‘Belgische’ weer dat ik scheen meegebracht te hebben.
|
|
|
|
Quemado, El Hoceima |
Het grote strand in El Hoceima |
Terug in huis nog maar eens alles afgezocht naar het geld, tot het
kleinste vakje in het kleinste hoekje, zonder resultaat. Inkopen gaan doen
in een buurt die begon door te hebben dat er iemand nieuw in het huis
verblijf hield. Met hun beste Frans en Engels probeerde men in contact te
komen, Een Engelssprekende jonge buur, die me in de winkel om de hoek
steevast voorthielp, was erg onder de indruk van het verhaal van de twee
‘Noord-Afrikanen’, Marokkanen in feite, zonder dat met dat met zoveel
woorden zei, die in Brussel onder het oog van zoveel mensen hun
verwerpelijke daad gesteld hadden, een raid zoals ik ook hier noemde die
z’n betekenis (en eventuele opdracht) volgens mij kreeg vanuit de
destabilisatie die ze meebracht. Moet hem straks nog vertellen dat het
blijkbaar Polen waren – wie kan zich nu vergissen tussen een Pool en een
Marokkaan, behalve dan als die Pool zich in Marokkaan verkleed had. En dat
wijst opnieuw op m’n thesis van ‘raid’. Zodus, eitjes, kaas (
Arbeidsdeling
Pas
terug thuis Said aan de bel of ik een tas thee kon komen drinken ‘parce
qu’un homme seul’ is toch niet je dat. Hij was ten andere buur op
enkele passen van m’n huis. In het salon ontvangen na z’n twee kindjes
begroet te hebben ‘Bonjour monsieur Jan’, maar ‘echt
Frans’ leerden ze maar in het 2de studiejaar – in
Nador al van in het eerste studiejaar zo wist ik. Zo ook Joesef, het
aangenomen zoontje van 8 jaar bij de familie in Nador, verlaten door de
moeder. Het hartendiefje van
de vader die naast z’n dochters van 23 en 20 jaar dus nog een zoon in
huis genomen had van toen hij 6 maand was en die ik bij het vertrek nog
complimenteerde voor de liefde en de tederheid waarmee hij met z’n
kleinste omging. Zodus aan de thee bij Said en zijn (Algerijnse) vrouw op
de achtergrond, heel anders dan in Nador waar geen enkele reserve speelde.
Ons gesprek dat al veel kanten uitgegaan was nu vooral verdiept op het
punt dat de Islam en ook de ‘Berbers’ niet alleen verbiedt om iemand
af te wijzen of laat staan te breken maar integendeel dat Islam en
Imazighen iemand verplicht om altijd het contact te houden en gesprek te
zoeken. Om kwart na negen was de avond rond want morgen was werkendag –
voor mijn bioritme was het ook al kwart na elf en ik was al op van kwart
voor zes Marokkaanse tijd.
Bed opgemaakt, lekker harde matras, de geur van mottenbollen iets te
nadrukkelijk aanwezig maar die zou wel wegtrekken. Niet echt moe,
geprobeerd om zonder leesboek in slaap te vallen. De ochtend was vlug
daar, door het moskeegebed van 4h heen geslapen, en om 6h was ik fit
genoeg om op te staan (8h in België). Bewolkt, regenachtig en koud.
Koffie gezet zonder zakjes, na bezinktijd drinkbaar om met smaak een
ontbijt te nuttigen dat in het niet verzonk bij wat ik in Nador kon
meemaken: verse thee met munt, een kan koffie en een kan warme melk, verse
honig, een eitje en zelfgebakken brood dat nog warm uit de oven kwam. De
arbeidsdeling van de man die werkt en de vrouw die haar deel doet door
eten te maken en zorg te geven aan de kinderen, aldus de vader in Nador,
die begrip kon opbrengen voor m’n argument dat als de vrouw ook werkt er
een gelijkheid moest zijn in bijdrage aan huiselijke taken (in principe,
want de meeste mannen ontrekken zich aan deze ‘huiselijke’
gelijkheid). Discussie die telkens tot gelach van de vrouwen leidde
wanneer ik aan de opruim en afwas wou beginnen en stelde dat wie gekookt
had onder geen beding de afwas mocht doen. Zodus m’n eenzame
ontbijttafel afgeruimd na een appelsien uit de bergen wat verderop met
smaak genuttigd te hebben.
25
april 2005
Jan
in Marokko – 3
27 april 2006
Jan
in Marokko – 4
Stoepen, dat is erg essentieel in het straatbeeld van Marokko. Nog voor
een huis opgetrokken wordt begint men met de stoep, dwz het niveauverschil
tussen het gelijkvloers van het huis en de straat. Zelfs voor er sprake is
van een straat in de zin van een met kasseien, stenen of asfalt verharde
weg staat de stoep veelkleurig
en voor elk huis verschillend te pronken. In de bijgemeente van Nador waar
ik twee dagen verbleef is behoudens de steenweg Oujda-Nador, die dan nog
een km buiten het dorp ligt, geen enkele weg verhard maar elk huis heeft
een blinkende stoep waar je geen papiertje op aantreft. Met de straten
is het anders gesteld, want, zeker na regenval zijn het valkuilen
vol water en modder waar het zelfs voor auto’s moeizaam passeren is. Een
trekzak is hier wel echt niet te doen gezien de plassen en het continue
wisselende niveau van de stoepen. Maar in Marokko dus is me duidelijk
geworden met welk een afschuw m’n Marokkaanse vrienden in Mechelen
spraken over de renovatie van de binnenstad en de straat waar hun huis
gelegen is. Zij hadden het huis gekocht met gewone stoep, belegd met
30x30cm betonnen tegels. Met de renovatie werd de straat volledig op
gelijk niveau gebracht aan de benedenverdieping van het huis, de stoep was
weg, de essentiële bescherming tegen het vuil van de straat maar vooral
de bescherming voor de kinderen tegen het autoverkeer dat niet meer weet
wat ‘stoep’, weg of parkeerplaats is, zoals mij is overkomen door
m’n wagen, gedurende minstens vier uur midden op de weg te parkeren. Ik
mocht van geluk mocht spreken geen proces aan m’n been te hebben. Dat
had ik een week later wel te pakken bij m’n bezoek aan het Museum voor
Deportatie en Verzet in Mechelen waar ik m’n wagen geparkeerd had en de
plaat,
|
|
Democratie,
mensenrechten, lekendom, vrijheid, autonomie, federalisme, (dus toch
grond, territorium, nationalisme?), maar ook vrijheid, mensenrechten,
democratie, zo te zien zijn wij (of zij) er nog niet uit. De affiche
betrof een uitnodiging voor het eerste congres van de Imazighen in het
gebied waar zij wonen. Tot dan toe moesten hun congressen altijd doorgaan
in Frankrijk wegens verbod om zich te verenigen en hun taal te onderwijzen
en te gebruiken in Marokko onder Hassan II. Vanaf 2002 is het
taalonderricht toegestaan en kan ook een schrijftaal aangeleerd worden,
maar 4 jaar eerder had de coiffeur al een reclamebord voor kiekens (waar
ik eerder al m’n kiek gekocht had) in het Amazigh geschreven op de
achterkant, een rebelse daad zo wist me de kiekenverkoper-filosoof later
op de avond te melden.
29
april 2006
Jan
in Marokko - 5
Vraag me af wat het sociale zekerheidsstatuut is van deze Nederlandse
jongeren, zijn zij Nederlander, hebben zij rechten ontwikkeld waar zij nog
aanspraak kunnen op maken, want in Marokko zelf bestaat bv is er geen
werkloosheidsverzekering, waar leven zij van en wat zijn hun
perspectieven?
Bezoeken
aan het internetpunt zijn te kort om veel geld aan me te verdienen.
Meestal in en uit. Tot een electriciteitspanne van meer dan anderhalf uur
(de tijd van m’n PC-accu) me de straat op drijft en een discussie
ontspint aan het internetpunt waarom het hier in Marokko zo slecht is voor
de jongeren, diploma’s hebben geen zin en in
Europa lag de ware wereld open van diploma en werk. En hoe denk je
dat het ‘goed’ geworden is in Europa, wat de grootvaders en
overgrootvaders ginder op anderhalve eeuw hebben moeten investeren in
organisatie, strijd, politieke macht en sociale zekerheid. Dat in Marokko
men ook nog tientallen jaren zou nodig hebben om iets gelijkaardigs op te
bouwen en of men wel nadacht over hoe de geschiedenis vooruitging en of
men wel investeerde in de sociale bewegingen, vakbonden en eigen
organisaties. Onder Mohammed VI was daar toch iets meer ruimte voor
gekomen, of niet?. Waar waren de jongeren en de klagers toen de openbare
diensten enkele dagen geleden twee dagen in staking gingen, ik heb geen
solidariteitsacties gezien en daar wisten ze niet veel op te zeggen. In
Europa kon men pas studeren en was een diploma werk volgens hen. Gaat dat
maar eens zeggen aan de Marokkaanse jongens ginder, geen 3 op tien maakt
z’n secundaire studies af en hogere studies zitten er maar voor enkelen
in, 40% is werkloos. Heeft men zin om daar mee in het rijtje te gaan
staan. Weet je waarom ik denk dat jullie zo graag naar Europa gaan, omdat
jullie Imazighen zijn, het nomadenbloed van 3000 jaar geleden wil vooruit,
en jullie hebben het wel een beetje gehad met de ‘Arabieren’ en hun
islam, 14 eeuwen is wel genoeg geweest zeker, en in Europa kunnen jullie
de traditie van onderschikking om te overleven met veel meer effect en
perspectief voortzetten, niet voor niets dat een groot deel van de
Marokkaanse emigranten ‘Berbers’ zijn, en zolang men in Europa spreekt
over Marokkanen en ‘Berbers’ valt het niemand op dat het om
‘Imazighen’ gaat zodat jullie aanwezigheid verder en beter kan
ontwikkelen. Ja maar wij mogen toch de wereld zien en weten wat er te koop
is. Daarvoor moet je je niet meer verplaatsen. Langs het internet heb je
uitkijk op alles en nog wat. Zoek maar eens op hoe de wereld in Europa
beter is geworden en hoe de werknemers en hun vakbonden hebben moeten
ijveren en strijden om zo ver te geraken. De evolutie van de wereld gaat
niet in 10 maar in 100 jaar, te lang voor een mensenleven, maar het zijn
wel jullie en de 23 miljoen Marokkanen die het zullen moeten doen. Tjiens,
er is terug elektriciteit, zullen we onze mail nog maar eens checken.
Heb bij het terugkeren de papiertjes op m’n stoep geruimd en gevraagd
aan de winkeleigenaar of in ze in zijn vuilbak kon deponeren. Zo heb ik
misschien drie vliegen in een klap geslagen.
|
|
|
|
1 mei 2006: Abdelkrim El Khattabi leeft |
Boven de baai in Al Hoceima |
In Al Hoceima een grote affiche in het Arabisch én in
Amazigh onder ogen gekregen met vier mannen in de weer om de hele gevel te
versieren. Wij bereiden de eerste mei voor, het feest van de arbeid waar
ook in Marokko alle werk voor stil ligt en de scholen gesloten zijn. Het
bleek het secretariaat te zijn van Union Marocaine du Travail, waarbij
m’n blijken van solidariteit en eigen syndicaal engagement voldoende
waren voor een erg hartelijke ontmoeting. Heb afgesproken om de komende
weken nog eens langs te gaan.
Zeker
toen ik vroeg me het Amazigh voor te lezen voor een geluidsopname en de
vertaling ervan in het Frans. De tekst betrof Abdelkrim El-Khattabi
(1882-1963) waarover op de affiche gezegd werd dat hij niet alleen
gevreesd werd toen hij nog leefde maar ook na zijn dood, een waarschuwing
voor het verzet dat hij belichaamde en dat nog altijd navolging kent,
ondermeer voor de arbeiders in het kader van de viering van de 1ste
mei. Mohamed Chafik spreekt in zijn boek over hem als ‘legendarische
leider van het verzet in de Rif tegen de koloniale expansie’. Hij was
rechter in Melilla (wat later nog als enclave door de Spaanjaarden is
behouden op Noord-Afrikaans grondgebied) en omwille van zijn verzet werd
hij verbannen naar Egypte. Zijn enige zoon werd recent door Mohammed VI
uitgenodigd in Marokko als een soort van eerherstel en tegemoetkoming
t.a.v. de Imazighen in Marokko, zo wist Afaf mij te vertellen. Later op de
avond, bij de voorstelling van de fotoreportage aan de familie, ondermeer
van de werkdag van de vader waar niemand ooit aan deelnam en waar ook geen
foto’s van bestonden, moest ik vaststellen dat niemand de transcriptie
in Amazigh kon lezen en dat enkel m’n geluidsopname in ‘Berbers’ hen
van de inhoud op de hoogte kon stellen. Achteraf kon ik de vertaling in
Frans door de Marokkaanse syndicalist ook laten horen. Dat is nu onze
situatie, wij kennen het ‘Berbers’ als ‘mondelinge’ taal maar er
is geen schrift (meer), zo’n duizend jaar geleden verdwenen, zodat we
het niet kunnen lezen of schrijven. Het is maar heel recent dat men onze
gesproken taal in schrift aan het omzetten is zodat het in de scholen kan
onderwezen worden. Het is langs de geluidsopname dat wij kunnen weten wat
op deze affiches staat. Bedankt.
Pas later, in de ochtend, is deze simpele vaststelling volledig tot me
doorgedrongen, en de impact die het in feite heeft op het bestaan van de
Imazighen en zeker ook in hun emigratie naar Europa en België. In feite
is spreken over ‘analfabetisme’ van de ‘Berbers’ onjuist, niet
gepast en niet terzake voor mensen die vanaf hun geboorte het leven
ontdekken in een taal waarvoor GEEN SCHRIFT bestaat! Dat is zeer
uitzonderlijk en kan nooit volledig gecompenseerd worden door bv het
aanleren van het Marokkaans of algemeen Arabisch of het Frans vanaf de
leeftijd van vijf, zes jaar,
of door het Nederlands voor kinderen van de migratie in Franstalige of
Nederlands scholen. Gezien pas langs de 2de of derde taal
(Frans of Nederlands) enige geschreven en leesbare taalkennis aangeleerd
wordt vraag kan men zich afvragen of er in het Nederlandstalige onderwijs,
in scholen en bij leerkrachten wel voldoende besef is wat de impact is de
eerste vijf jaar van z’n leven groot te worden met een taal waarvoor
geen schriftelijk component bestaat. Pas bij het betreden van de
kleuterklas wordt langs een tweede (of derde) taal de letters, woorden en
taalstructuur geleerd van het Nederlands, of andere taal. Het accent dat
tegenwoordig gelegd wordt op het kijken naar Nederlandstalige televisie,
het voorlezen van Nederlandstalige boeken enz, de verantwoordelijkheid van
de ouders enz krijgt ook hier de connotatie mee dat de ouders nooit hun
verantwoordelijkheid genomen hebben en moeten ‘ingeburgerd’ worden,
terwijl misschien het elementair besef
ontbreekt en dus ook niet mee kan verrekend worden dat het om
kinderen (en ouders) gaat die opgegroeid zijn met een taal die zonder
schrijf- of leesequivalent is/was en dus nooit de basis kon vormen voor
een taalstructuur die voor ieder ander aanwezig is in de van bij de
geboorte aangeleerde taal. En zelfs Vlaamse Imazighen zullen niet zo vlug
het Amazigh of ‘Berbers’ laten vallen als deel van hun identiteit die
perfect kan samengaan met de Belgische nationaliteit of het ‘Vlaming
zijn’. Ben geïnteresseerd in het advies van taalwetenschappers en
onderwijsdeskundigen of samen met het aanleren van het Amazigh
(‘Berbers’) het Nederlands spreken en onderricht kan samengaan met het
aanleren van het ‘Berbers’ als lees- en schrijftaal, naast het
Nederlands en pas in verdere orde bv het Arabisch. Hoe dan ook zal
‘taalondersteuning’, waar toch heel wat in geïnvesteerd wordt, best
rekening houden met de orale overdracht van taal en cultuur verbonden aan
de ‘Imazighen’ identiteit. Maar misschien gebeurt dit al ten gronde en
vind ik hier alleen maar wat vijgen na Pasen. Zien wat Mohammed Chafik
hier zelf verder over zegt want ben pas aanbeland in
zijn taal- en
cultuurtuin.
Om 16h 46 kwamen we opnieuw langs Imzouren, nu definitief op weg naar
Nador over een opnieuw benevelde Rif maar met veel commentaar, met kudden
schapen vluchtend tegen de hoge wegberm op, een vrachtwagen rijdend op de
limieten van iemand die de weg perfect kent, bij momenten een rodelbaan
waar de armen als schokbrekers dienden om de rug enig soelaas te bieden,
met twee stops uit vrees voor een panne en na doortocht in het gebergte
een break met koffie en pannenkoeken.
Dorpen en steden gepasseerd vol leven en zo te zien is heel Marokko nog
niet naar Europa getrokken, heb hier toch nog véél Marokkanen gezien
onderweg!
‘Thuis’ aangekomen in Nador, bijgepraat en om negen uur aan tafel voor
een erwtjespannenkoek en een sterk gerecht met de maag en hart van
schapen, alles bijeen wel lekker en omdat ik het lekker vond veel bij
gekregen. Het eten afgesloten met een glas frisse karnemelk dat we sinds
onze kindsheid niet meer gedronken hebben omdat het toen als gezonde drank
verplicht en met enige afschuw werd doorgeslikt. Dat kon er nu nog wel
bij.
Victor
Trido is het eerste getuigenis dat ik gelezen heb, gevonden op een
rommelmarkt voor een halve €, mede op uitkijk ondermeer voor een boek,
dat later als kroniek van Breendonk werd uitgegeven. Het is voor mij een
oogopener geweest die me binnengezogen heeft in de ervaringswereld van
overlevenden van dood en deportatie en me hun kreet, die zij bij
terugkomst in geschriften, gedichten en tekeningen hebben geslaakt ook wil
laten weerklinken op het internet. Toen zij, behoudens een aantal gevangen
die uit Breendonk reeds vroeger waren ontslagen, terugkwamen, was de
oorlog in België al een jaar voorbij en hadden zij grote moeite om
duidelijk te maken uit welk een hel zij kwamen, het leven ging gewoon
verder en sommigen hebben pas decennia later hun verhaal kunnen of willen
doen.
Het
overzicht van alle getuigenissen tot 1994, verzameld door Gie van den
Berghe, is het algemene kader waarbinnen ik enkele getuigenissen verwerk
voor publicatie op het internet, met als uitgangspoort Breendonk, Mechelen
en de tocht langs gevangenissen, vernietings- en concentratiekampen van
wie er van teruggekomen is. Van al degenen die in deze getuigenissen
vernoemd worden maak ik een personenregister zodat langs deze lijsten kan
teruggevonden worden wat over de doden gezegd is in het boek. Want deze
doden konden geen verslag meer doen. Zo ook Fernand Thonnet niet bv, een
van de stichters van de KAJ, die op 2 februari
2 mei 2006
Jan
in Marokko – 6
In mijn moedertaal
Beken
ik jou, mijn lief, mijn geheim.
Hoe zou iemand dat kunnen
Die het Amazigh niet kent?
Zal hij ooit een woord
Over de liefde kunnen spreken?
Zeker als je het niet schrijven kunt is die vraag terecht. Want wat moeten
geliefden aan zonder schrift, telefoon
of e-mail door de eeuwen heen? Dan ben je wel erg op elkaar betrokken in
de af en toe rondtrekkende kleine gemeenschappen. En wat met de liefde als
je elkaar maar sporadisch onder ogen komt, of wanneer een en ander toch
voor je geregeld wordt. En wat met de chemie van de verliefdheid die Helen
Fischer zo nauwgezet, begrijpbaar en ter zake uit de doeken doet? De
endorfines in lijf en bloed. Wat gaat er in de hoofden om als langs de
ogen de vonk is weggesprongen? En wat al signalen worden er langs
hoofddoek gegeven die rond of om of half of los of strak of dubbel het
haar bedekt, of langzaam eventjes verschoven wordt? Zal hij of zij wel
ooit in liefde kunnen spreken die het Amazigh niet kent?
Vcd-Amazigh-muziek
Op de markt van Al Hoceima gezocht naar echte Amazigh-muziek en twee
vcd’s (liedjes om als een video-cd af te spelen) gekocht aan 5 dh ’t
stuk, de prijs waarop niet af te dingen was. Later, ten huize van Abdellah
in Beni-Bouyafroer bij Nador, was de halve avond gevuld met de muziek van
twee jongerengroepen die in Amazigh het mooie en welbeminde Al Hoceima
bezongen, met op de achtergrond koortjes en rapdansen. Tsjeins, dat is de
Amazigh muziek van El Hoceima, wij hebben ook van die groepjes in Nador.
Zodus bij onze verkenning van Nador de volgende dag, nu zonder gids, in de
omgeving van de grote overdekte vismarkt opnieuw op zoek naar
Amazigh-muziek en twee vcd’s gevonden die later het lied van Abdellahs
jeugd bleken te bevatten dat nu de hele avond niet meer van de TV was weg
te branden was. De traditionele zanger Omar Boutmerot zong niet eindigend
liedjes, en er was ondermeer ook een lied met Mystro Ahidous dansend in
het publiek en verder een cd met Mohammed Rewicho. De gezamenlijke zang,
het alternerend zingen en de dansen door ‘traditioneel’ geklede
Amazigh meisjes met de ‘echte’ buikdans, het was allemaal sfeervol en
enigszins aandoenlijk, de vader die zijn jeugd herbeleefde en ik die er
wat verwonderd op zat te kijken. Intussen had Mouna van haar vriend een
USB-stick meegekregen met een 50-tal Amazigh liedjes van ondermeer Allal,
Benaman, Imatawan, Ithran en natuurlijk Idir. Zij vullen nu de ruimte
waarbinnen ik rustig werken kan.
Arabieren
– 1
Terug
toegekomen in Imzouren, m’n eenzame kluis betrokken, de ‘familie’ al
missend na de eerste minuut. Opnieuw overtrokken weer over de Rif, de
ganse nacht geregend, met als resultaat een enorme en langdurende
electriciteitspanne midden de match van Barcelona, hetgeen leidde tot een
alsmaar verder ten hemel stijgende jammerklacht boven de verduisterde
stad, nog erger dan het weemoedigste Amazigh lied en sterker nog dan
wanneer Barça haar mooiste goal had gescoord. Een belevenis die weer
aanleiding gaf tot gesprekken met de jongeren waaraan ik nu mp-3 liedjes
vroeg met Amazigh-muziek en die me uitdaagden me uit te spreken over wat
ik van de Amazigh en de Arabieren dacht, want wij ‘haten’ de
Arabieren, dat mag je wel weten. Ja maar, dat is niet Amazigh, iemand
‘haten’, dat vind ik tot nu toe toch niet terug bij Mohammed Chafik,
ah ja die kennen we, dat is nochtans een goede. De Imazighen hebben iemand
maar echt gehaat, zo vervolgde ik, als ze hem konden verslaan zoals de
Carthagers en de Romeinen, en dat is nu toch nog niet het geval als ik
naar Marokko, de Arabieren en naar de Islam kijk, daarvoor moeten jullie
naar Europa gaan, voor een ‘nieuwe ‘ Amazigh. Neen, wij willen naar
Europa om geld te verdienen, om te studeren, om te werken want dat kan in
Marokko niet. Zo zat ik meteen weer terug in m’n vorige discussie, nu
met andere jongeren. Je moet daar toch minstens twee decennia tijd voor
nemen in Marokko en de internationale situatie volgen. Amerika zal verder
de oorlog met China voorbereiden en intussen na Irak nog andere stukken op
de schaakbord in oorlog zetten. En de Arabische Liga
en de Europese Unie zullen zich sterker met elkaar moeten verbinden
en een eigen militaire macht opbouwen zodat
het China de nodige technologische en menselijke support kunnen
geven om op termijn Amerika op haar plaats te zetten. En de Imazighen
zullen goed moeten nadenken wiens kant ze wanneer moeten kiezen. En de
Arabieren zullen alleszins niet hun vijanden zijn. En nadat al deze
overwegingen langs Frans en Engels ik weet niet hoe vertaald werden begon
het licht weer te schijnen, allicht tot opluchting van wie het gesprek,
met al of niet vermeende talenkennis had moeten dragen.
Mazout
In Marokko wordt het leven nog zelf gemaakt, in de met losse hand
uitgestrooide dorpen en steden waar elk huis een leven werk is, met op de
benedenverdieping ‘polyvalente ruimten’ voor garage, winkel of café
als de tijd of nood het vraagt, de reclame voor vis, vlees, kruiden nog
met hand geschilderd, puntzakjes van tijdschriftpapier voor nootjes,
brommers, ijskasten en wasmachines die tot de laatste draad of schroef
hersteld worden, kleurrijke camions met slijkbeschermers vol geschilderde
tafereeltjes als om de ongeduldig wachtenden achter hen verstrooiing te
bieden. Maar toch versteld staand hoe snel bussen op tweebaanswegen bergop
en bergaf camions voorsteken. De idylle wordt verbroken wanneer de
reguliere bus langs een bos stopt en verdoken achter een scherm van groen
met tientallen jerrycans er 4 van elk
Arabieren – 2
We moeten de pil doorbijten. Zien wat er van de Imazighen geworden is
onder het Arabisch en later koloniaal dictaat. In de eerste twee fasen na
de verbreiding van de Islam in de Maghreb gebeurde de Arabisering van de
Imazighen langs de godsdienstige ceremonies, het uit het hoofd leren van
de koran en de omgang met de Arabieren die zich in de Maghreb vestigden.
Wie daarbij politieke macht wou uitoefenen moest bewijzen dat hij een
afstammeling was van de Koeraisj, de stam van de profeet, dus van
Arabische afstamming, en zo werden de Imazighen meer en meer afgesneden
van de Amazigh-stam. Later kwam daar de weerstand tegen de Europese,
christelijke kolonisatie bij in de periode 1912-1955 waarbij Marokko een
protectoraat van Frankrijk werd waarbij de Arabisering, ook voor de
Imazighen, een middel werd om zich tegen de koloniale macht te verzetten.
In de periode na de onafhankelijkheid van Marokko werd zichtbaar dat
achter de oproep tot Arabisering, die tot doel had het Frans uit het
culturele domein te weren (waar hebben wij dat nog gehoord), een ander,
onuitgesproken doel schuilging, namelijk het elimineren van
Amazigh-invloeden in de Marokkaanse maatschappij en het marginaliseren van
het Amazigh. Door de onnodige opname van het Arabisch als officiële taal
van Marokko in de grondwet, een uitzondering volgens Mohammed Chafik, werd
het Amazigh niet meer tot de talen gerekend die in Marokko gesproken
werden. Het Arabisch betrof dan in feite het ‘foesha’ het hoog
‘geaffecteerd’ Arabisch dat door het volk niet gesproken wordt, die
spreken het ‘Marokkaans Arabisch’, een dialect zogezegd. Voor brede
lagen van de Marokkaanse bevolking is de gewone, ‘aangeboren’
omgangstaal hetzij de Arabische spreektaal, hetzij het Amazigh, volgens de
toeristische gidsen van 2006 toch 2/3 van de Marokkaanse bevolking. De
Imazighen beginnen “voor het eerst sinds hun kennismaking met de islam
het gevoel te krijgen dat er een hogere macht is die hen tot arabisering
oproept met het raciale argument gehuld in godsdienstige termen” zo
stelt Mohammed Chafik. Een vergelijking met de Vlaamse
‘ontvoogdingsstrijd’ dringt zich weer op. De tijd dat de ‘officiële
taal’ van alle
administraties en van de burgerij in België Frans was ligt nog niet zo
heel ver achter de rug en zelf heb ik nog als Limburgse seminarist in Luik
een jaar theologie gestudeerd waarbij het gedurende de lesonderbrekingen
om de andere dag verboden was om Nederlands te spreken.
Als tegenreactie ontstonden eind de jaren zeventig een intellectuele
stroming die zich op de Amazigh-cultuur richtte die nog decennia lang door
de politieke overheid officieus verboden zou worden, zowel in Marokko als
in Algerije. Vandaar ondermeer de verzetsdaad van de kippenboer waarvoor
de coiffeur z’n uithangbord “Koop hier kiekens” in Amazigh had
geschreven in 1998, vier jaar voor de officiële erkenning van het
Amazigh.
Chiffon
Een chiffon zonder aangepaste rubbers zorgt voor problemen, zeker als
3 van de 4 pvc-aansluitingen water doorlaten. Zodus in de winkel tegenover
m’n beste Frans bovengehaald om in het Hollands antwoord te krijgen dat
ik maar best een nieuwe chiffon kocht met alles er op en eraan, tot een
stop toe voor 20dh, een koopje. Voor 7dh een tube pvc-lijm en ik kon aan
de slag. Twee uur wachten om er water door te laten zodat ik op m’n
gemak kon gaan eten en intussen ook de driemaandelijkse waterfactuur gaan
betalen bij de watermaatschappij. Om twee uur naar het gemeentehuis, neen
het is niet hier maar verderop naar rechts voorbij de cinema van Imzouren,
die ik me nog herinnerde van een foto op het internet,
maar de watermaatschappij was pas om 15 uur open zodat ik nog een
koffie kon gaan drinken juist voorbij de wegwijzer naar Tamsamin, niet te
verwarren met Tammasint, het belangrijk tussenstation op m’n weg terug
naar het beginpunt van de emigratie, El Kadi, hoog in de Rif gelegen. De
cafébaas was oud-taxichauffeur op Tammasint zodat ik me uitgebreid kon
informeren over prijzen en faciliteiten. Na de collectieve taxi voor 7dh
zou ik voor 300 dh naar El Kadi kunnen rijden heen en terug met één uur
tussenstop in El Kadi, maar ik moest dan wel weten waar ik moest zijn. Met
deze wetenschap verrijkt kon ik de waterfactuur gaan betalen, elektronisch
ingebracht en met onmiddellijke uitprint van betalingsbewijs op 2 minuten
geregeld, 22,5 dh voor het eerste kwartaal 2006. Nu nog zien of m’n vers
geplaatste chiffon en nieuw gelijmde buizen het zouden houden na de twee
uur wachttijd die werd aangeraden om de lijm te laten verharden. Het water
dat afgerekend en wel door de buizen stroomde kende voortaan maar één
weg, deze richting riolering en ik kon m’n dweiltje voortaan voor wat
anders gebruiken.
Jan
5 mei 2006
Jan
in Marokko - 7
Handen
wassen
Meer
dan ik kon beseffen groeit in m’n zoektocht naar de ziel van de
‘Berbers’ Abdelkarim El Khattabi uit tot een sleutelfiguur die, zoals
op de 1 mei-boodschap in Al Hoceima weerklonk, dood zijnde even sterk
gevreesd wordt als levend. Wanneer hij weigerde terug te keren uit zijn
reeds 30 jaar durende ballingschap, nadat de Koning van Marokko zich
speciaal daarvoor verplaatst had naar Egypte, dan was het omdat de
Fransen nog militaire basissen hadden in Marokko en er geen
volwaardige parlementaire democratie was ingesteld. Waarom terugkeren naar
een land dat nog niet bevrijd is? Een boodschap die nog opgaat voor menig
derde wereld land dat in de vijftig en zestiger jaren ‘onafhankelijk’
is geworden. Dus we keren noodgedwongen nog even terug naar zijn leven,
zijn strijd en zijn leven na de dood, zoals ik het in op een knappe
video-cd kon bekijken die in het Amazigh gesproken werd, maar Arabisch én
Nederlandstalig ondertiteld was. Want dat Abdelkarim nog in de harten en
in de hersens van de Imazighen leeft, dat staat als een paal boven water.
Imzouren is gelegen op
Tamazigh
Ik
probeer de dingen in m’n hoofd op een rijtje te zetten maar ik voel dat
het nog te vroeg is en dat ik gedurende dit verblijf in Marokko niet op
alle vragen een antwoord zal kunnen vinden. Het gemak waarmee in België
en Vlaanderen over Marokkanen gesproken wordt, Arabieren, zo moet men wel
aannemen, want het Arabisch is toch hun nationale en hun officiële taal,
Noord-Afrikanen, als het even misgaat, die naar Europa gekomen zijn om het
om ‘economische redenen’ beter te hebben. Dat in Marokko nog zelf de
redenen aanwezig zijn om het ‘niet goed’ te hebben en dat Imazighen
een soort veredelde(politieke) vluchtelingen kunnen zijn, om dezelfde
redenen waarom Abdelkarim El Khattabi niet naar Marokko is willen
terugkeren, is nooit bij me opgekomen. Evenmin waarom Rzoezie bv Arabische
lessen organiseerde als tweede taal, wegens het ontbreken van het
geschreven Tamazigh, en het nog grotere gemak waarmee de (goe)gemeente
daartegen te keer ging, niet wetende allicht dat de moedertaal voor de
Marokkaans ‘Berbers’, geen geschreven equivalent heeft (had). Opnieuw
spoken de ‘alfabetiserings’campagnes van indertijd (en deze tijd?) me
door het hoofd, toen ik in de ‘migrantensector’ actief was, waarbij
allicht niet ten volle onderkend wordt dat het ongepast is te spreken over
alfabetisering als de moedertaal niet geschreven of gelezen kon (kan)
worden. Momenteel loopt in 300 scholen in Marokko een project om het
Tamazigh, dwz de geschreven taal van de Amazigh, dwz de bevolking met
Imazighen-identiteit, aan te leren, lesmaterialen te ontwikkelen die
toegeleverd worden door het IRCAM (Instituut de la Culture Amazigh) dat
met een ruim budget op basis van het Ajdir-decreet op 17 oktober 2001
officieel is kunnen tot stand komen. Niet toevallig Ajdir, alhoewel elders
gelokaliseerd dan de geboorteplaats van Abdelkarim El Katthabi. Als het
nog lang duurt gaat hij het toch nog halen. Dood zijnd wordt hij evenzeer
gevreesd als levend!
Rekeningen
Ben
even aan het rekenen gegaan over wat me m’n verblijf gaat kosten. In
Marokko zelf heb ik voor 16 dagen nog maar 3x 50€ gewisseld en ik heb
nog 200dh op zak. Dat is moeilijk te geloven maar vooral het gevolg dat
m’n verblijf zelf ‘Belgisch’ geregeld is, dwz dat het een uitloper
is van m’n vraag aan Marokkaanse kennissen of zij geen verblijf wisten
met een tafel, een stoel, een bed en elektriciteit om te kunnen werken in
Marokko buiten het seizoen. Ja maar dan kan je toch in ons huis, was het
vervolg dat me hier midden het gewone leven gebracht heeft. Het scheelt
allicht als je door de jaren heen je als ‘echte Vlaming’ hebt
opgesteld, dwz behulpzaam,
attent, de kinderen van Marokkaanse buren mee naar het zwemmen nemen,
ongevraagde hulp geven bij huiswerk, de studiekeuze mee overdenken enz..
Zoals een Vlaming in de wereld staat, zonder vooroordeel en zonder
uitzondering handelen, en geen gezever. Soms denk ik dat als Marokkanen
massaal naar West-Vlaanderen waren geëmigreerd er goed wat minder
‘Vlaamse’ problemen waren geweest, de West-Vlaming doét, de
Antwerpenaar ‘zevert en selecteert wat hem best uitkomt’ en de
Brabantenaar denkt enkel in termen van Brussel: is de Marokkaan een factor
die de invloed van Brussel gaat vergroten, ha ja, dan passen we maar beter
op. En een Limburger die dat allemaal zegt, ah, ah. Zodus heb ik al
vijftien jaar geleden berekend dat als er op 100 Vlamingen er 1 was die
een Marokkaanse buur behulpzaam zou zijn, een soort ‘peterschap’ op
zich neemt, dan hadden veel ‘processen van samenleven’ gesmeerder
gelopen en dan hadden de ‘slechte Vlamingen’ die hun eigen roots en
identiteit verloochenen zo geen nefaste invloed kunnen uitoefenen op de
kinderen van de migratie, want opgroeien als kind met de haat in de ogen
omwille van de kleur van huid of de afkomst, is nefast, en dat krijgen al
die slecht menende en slecht willende Vlamingen nu op hun bord. Het zou de
West-Vlaming niet overkomen, behalve als de ‘Marokkanen’ uit Frankrijk
komen misschien. En laat duidelijk zijn dat in Vlaanderen honderdduizenden
gezinnen wel gezorgd hebben voor goed onthaal en hulp als die nodig was,
zij hebben door de jaren heen, wél langs ‘multiculturele’ feesten en
samenkomsten, waar nu zo minnetjes en schamper over gedaan wordt, het
samenleven aan de basis vorm gegeven en er zijn wel tienduizenden
‘migranten’ en nieuwe Belgen die dat ten zeerste hebben weten te
waarderen en daar dankbaar en erkentelijk om zijn.
8
mei 1945
Het
is vandaag toch niet 61 jaar na het einde van de tweede wereldoorlog
zeker? Nu goed, vannacht de laatste hand gelegd aan het
weergavesysteem van 1.541 bio-bibliografische fiches van Gie van
den Berge met getuigenissen over dood en deportatie door het nazisme van
Belgische slachtoffers die het hebben kunnen en willen navertellen,
hetgeen de goed 40.000 doden in vernietigings- en concentratiekampen niet
meer konden doen. Dat 26.000 van deze doden als laatste halte in België
Mechelen hadden maakt Mechelen tot een stad die meer dan welke andere stad
in België ook, een rekening heeft met de geschiedenis. 29 treinen met
telkens een duizendtal Joden en naar het einde toe ook transporten
Zigeuners, zijn vanuit de Mechelse binnenstad onder ogen van duizenden
Mechelaars in de trein gedwongen en langs de Guido Gezellelaan voor hun
macabere tocht vertrokken. Langs buiten is op de Dossin-kazerne in een
zijstraatje als herinnering hieraan
8 mei 2006
Jan
in Marokko – 8
-
principe van gelijkheid tussen de leden van de clan
- principe van gelijkheid tussen de clans
- vasthouden aan de regels van samenleven binnen een nomadisch bestaan
- vasthouden aan groepsverbanden
Hierdoor wordt het vermogen om gemeenschappelijke belangen te verdedigen
gewaarborgd binnen de stam en binnen een eventuele alliantie van
verschillende stammen, hetgeen een relatief sociaal evenwicht voortbrengt
dat het opbouwen van een krachtige sociale structuur verhindert, dat
duurzaam is en op één plaats bestaat. Hierin moeten de democratische
wortels van de ‘Berbers’ worden gezocht, evenals het geheim van het
vermogen van de ‘Berbers’ om buitenlandse machten het hoofd te bieden.
Ze hadden bv het vermogen om hun Amazigh-afkomst verborgen te houden en
toch politieke verantwoordelijkheid te dragen in de Islamitische periode
zo merkt Chafik op. Zelfs als je door een vreemde macht bezet wordt toch
de politieke controle behouden, daarvoor moet je bij de Imazighen zijn.
Chafik gaat dan verder in op de wijze waarop de lokale democratie vorm
krijgt.
Abdelkarim
El Khattabi en Mao ZeDong
In
feite ontwikkelt Mohamed Chafik een visie die perfect doet begrijpen wat
door Abdelkarim El Khattabi gedurende vijf jaar (tussen 1922 en 1925) op
een regionaal vlak in de Rif werd gerealiseerd en die als een
onafhankelijke politieke macht fungeerde tav de bezettende machten Spanje
en Frankrijk en de collaborerende Marokkaanse sultans en overheid die niet
wisten wat aanvangen. Zowel Mao Zedong, Ho Tsi Min als Che Gevuara achten
zich schatplichtig aan Aldelkarim El Khattabi die volgens hen voor het
eerste de theorie en de praktijk van de ‘volksbevrijdingsoorlog’ heeft
ontwikkeld en die de cruciale ervaring geleverd heeft voor de
‘democratische’ revoluties in China, Vietnam en Cuba die tot de dag
van vandaag nog standhouden. In feite is dit ook een historische erkenning
van de ‘Berber’traditie en ‘Berber’-democratie waarop Abdelkarim
zich baseerde en die nog altijd leeft in de geesten van de meerderheid van
de Marokkaanse bevolking én hun emigranten.
Een Palestijnse delegatie op bezoek bij Mao Zedong Zedong,
zo doet het verhaal de ronde, vroeg hem ooit wat te doen om hun land en
hun volk te bevrijden. “U bent gekomen om mij te horen praten over de
volksbevrijdingsoorlog, zegt Mao Zedong. Maar in jullie eigen recente
geschiedenis hebben jullie Abdelkrim. Hij is voor mij een van de
belangrijkste inspiratiebronnen geweest, van hem heb ik geleerd wat de
volksbevrijdingsoorlog precies is.'
En hoe zit het vandaag met die
lokale democratie in de ‘Berber’gebieden in Marokko? En schiet daar
wat van over na de migratiebeweging naar Europa van de laatste dertig jaar
en de 330.000 Marokkaanse inwoners in België die voor meer dan de helft
van ‘Berber’afkomst is. Of weten zij voor hun overleven en voor hun
interne op de lokale gemeenschap gerichte democratische tradities ook
‘politiek’ onzichtbaar te blijven om met groter effect zich ter
beschikking te stellen van de eigen gemeenschappen, en wordt deze traditie
niet vermengd met de ‘westerse’ democratische tradities, en is bv de
toegang tot het gemeentelijke stemrecht, Belg-zijnde of als
‘ingeschreven’ vreemdeling, niet erg Amazigh, en ook uit dit
historische oogpunt van fundamentele en voor de ‘Berber’gemeenschap
van essentiële betekenis? De Belgische en andere overheden kunnen er hun
voordeel mee doen: de Marokkaanse ‘Berber’emigranten als dragers van
de nieuwe lente van de basisdemocratie, zoals de (Zuid-Amerikaanse)
bevrijdingstheologie dat ooit ook eens was voor de christelijke traditie
die evenwel, door gebrek aan aanhang en vooral de zelfdestructie waarvan
de katholieke kerk de laatste decennia heeft blijk gegeven, doodgebloed
is, een antipode van de ‘Berber’-identiteit en filosofie wat
historisch overleven betreft. Maar deze bestaat dan ook al een paar
duizend jaar langer dan het katholicisme.
Op 7 mei is de stage beëindigd van de Waaslands Werkwortelproject in
Tetouan. De 7 aspirant-bouwvakkers zijn nu onderweg voor een
inlevingsrondreis doorheen Marokko. Ben er niet geraakt, mede doordat de
reis op- en af telkens 9 uren bus bedraagt en het zou me al vlug vier
dagen gekost en mijn eigen werkzaamheden in het gedrang gebracht hebben.
Zal me later uitvoerig informeren over de ervaring én mogelijkheden om
desgevallend vanuit de regulier gezondheidssector in België
samenwerkingsprojecten op te zetten in het derde wereldland dat Marokko.
Eventuele samenwerking tussen steun aan sociale bouwprojecten in Marokko
(zoals het Werkwortelproject) en personele ondersteuning vanuit
gezondheidsprojecten , zoals het Sri Lanka project – kom naar de Nacht
van de Non-Profit op 10 juni
Electriciteitsfactuur
Intussen
is de elektriciteitsfactuur toegekomen en dat geeft meteen aanleiding tot
grote discussies of ik die nu wel moet betalen of niet. Heb eerst laten
nagaan of er melding is dat ‘deze factuur met bestendige opdracht
betaald wordt’. Indien niet zou ik toch de zorg van betaling op mij
kunnen nemen. Maar neen, dat is allemaal geregeld. Ja maar als alle
Marokkanen in België zo met hun facturen van nutsvoorzieningen omgaan dan
zou het nogal wat geven. De Belgen die in Marokko verblijven hebben toch
ook hun plichten. Dat was een snijdend argument en ik zal nog zien wat ik
doe, misschien eens vragen hoe het juist zit met automatische betalingen
en hoelang met betaling kan gewacht worden bv, en wie normaal deze
facturen betaald.
Hollands
schoon
De
Nederlanders die je hier ontmoet zijn in drie op de vijf mensen die ik
ontmoet heb ‘uit het land gezetten’. Vroeger ja, kon je als
‘illegaal’ met wit werk het jaren harden, maar nu lig je er uit zo
vlug je wat mispeutert of niet alles is zoals het moet zijn. Zo had ik een
jaar 199,5 dagen wit gewerkt maar het moest 200 zijn dus dat jaar telde
niet mee voor m’n 6 jaar regulier werk voor een vaste
verblijfsvergunning en ik lag eruit. Hier draag ik nu het brood rond voor
de bakker en daarmee kan ik het voorlopig stellen. Maar ik ga terug.
Anders is het voor de Nederlandse jongen van 28, ongetrouwd, wel nog een
zus en twee broers in Nederland en laatste 15 jaar woonachtig, werkend en
zwalpend in Nederland. Z’n verblijfsvergunning niet kunnen verlengen
wegens een half jaar gevangenis en op het vliegtuig naar Cassablanca gezet
en klaar was Marokkaanse Kees, die zich nu permanent zit op te jagen over
het gebrek aan vrijheid in Marokko. Als je publiek twee pintjes drinkt in
Marokko vlieg je drie maand in de bak en met meisjes probeer je maar best
niets. Zodus concludeer ik, openbaar druggebruik en publiek stappen zetten
om het andere (of hetzelfde) geslacht te versieren zijn in Marokko niet
toegelaten. Jij weet nog niet goed wat in Nederland allemaal kan op het
gebied van drugs en seks in de publieke omgeving, zelfs veel meer dan in
België. Maar heb je dan geen steun van een of andere sociale
zekerheidsinstelling uit Nederland, je hebt toch gewerkt. Neen, en
pensioen is maar vanaf 45 jaar betaalbaar. Je hebt toch nog genoeg familie
ginder om een en ander voor jou in orde te brengen of willen die niet meer
van je weten, heb je de slechte dingen gedaan op het moment dat je het nog
goed kon maken voor jezelf, waarom ben je geen ‘echte’ Nederlander
geworden enz. ‘k Zal er niet veel wijzer van worden denk ik , en ook
niet alles weten, maar het is illustratief, er is een dubbele re-emigratie
bezig, van oudere Marokkanen die terugkomen en een winkeltje opzetten of
een en ander om na het werken in Europa een en ander om handen te hebben,
en de noodgedwongen, veelal jongere terugkeerders die hier nog voor
‘problemen’ kunnen zorgen, maar die de wegen kennen om op een gegeven
moment terug te keren naar hun land van oorsprong, Nederland dus, en een
streng beleid nu tav Nederlanders van vreemde afkomst is dan een ticket op
nog grotere problemen later. België gaat daar allicht ‘realistischer’
en in de ogen van de Nederlanders ‘redelijker’ mee om. En al die
Marokkaanse jongeren hier, die willen maar één ding, naar Europa, en men
liet me een briefje van 5€ zien waar de ratten aan zouden geknaagd
hebben, zo erg is het hier. Maar besef dat in België er méér ratten
zijn dan inwoners en er dubbel zoveel varkens zijn als mensen, probeerde
ik nog een dam op te werpen.
Nescafé
Toevallig,
bij een laatste tas koffie om 21h een groot glas warme melk en een zakje
“nescafé” voorgezet gekregen, dat is veel lekkerder dan van het
machien, zegt iemand uit Eit Al Kadi waar ik ’s anderdaags op bezoek ga.
Monaim, de onderwijzer die daar reeds zeven jaar les geeft aan de eerste
graad van de lagere school heeft me uitgenodigd. Hoog in de Rif gelegen is
daar geen elektriciteit en gezien de afstand tot Al Hoceima, waar hij
woont, blijft hij in de week ginder. M’n laatste week-end in Marokko mag
ik in zijn thuis doorbrengen, samen met z’n zuster Samira en z’n
moeder. De ‘Nescafé smaakt - alhoewel wordt dit product niet als
‘Israëlisch’ product geboycot? -
en met de Nederlander die ik al eerder ontmoet heb als tolk kan ik
toch een gesprek aangaan over Eit Al Kadi, waar zijn vader nog woont en
over de huizen die bij de aardbeving enkele jaren geleden zijn ingestort
of die leegstaand van ouderdom vervallen. Zodus om 21uur ga ik nog een
paar uurtjes werken, laat ik me ontvallen, ik heb wel al 7 uur goed
gewerkt maar daar kunnen nog gerust drie uur bij, hetgeen iedereen in een
hartelijke lach doet schieten waarvoor ik alle begrip kan opbrengen. Maar
ik wil graag nog de laatste hand leggen aan de 4.500 linken die de
ervaringen van de 1.600 Getuigen over de 150 concentratie-,
vernietigings-, werkkampen en gevangenissen onder het Nazisme regime
verbinden aan hun biografische en bibliografische fiches. Het is een
monnikenwerk waarvan het einde in zicht komt. Waarom dit werk nog manueel
doen als er goede programma’s bestaan en databases die dit in een
oogwenk klaren zullen de echte techniekers zeggen. Daar ben ik nog niet
uit, maar het continue overzicht van het geheel, de linkbaarheid van elke
informatie en de kneedbare vorm in een wisselend geheel van frames doen me
vooralsnog opteren voor deze aanpak. Zien wat het bij publicatie geeft.
Alles bijeen is het een ‘eindig’ werk. Eens gereed moet het enkel
aangevuld worden met de getuigenissen van na 1994 en gezien de 2de
wereldoorlog steeds verder af komt
te liggen en de laatste getuigen naar hun definitieve rustplaats gaan,
wordt hun (op het net gepubliceerde) getuigenis een soort monument of
memoriaal dat door iedereen kan bezocht
worden.
Eit
Al Kadi – 1 – Kinderbijslag en meel
Onderweg
naar Eit Al Kadi, tegen de flanken op van de afgeronde heuvels en bergen
van het Rif: de boer met een grote ploegschaar voortgetrokken door een os,
de revolutie die lang geleden toeliet om van de jacht en het trekken over
te gaan naar een sedentair bestaan en zodus naar landbouw en vestiging op
een bepaalde plaats. Vrouwen met strohoeden en kleurrijke kleren, een
zwarte doek rond het gelaat – alleen maar als bescherming tegen de zon
– die op schrale akkers de sprietjes stro met de hand oogsten en in
kleine bundels samen kloppen en binden. Kruiden bijeen zoeken en die in
ronde cirkels te drogen leggen, tegen een bergflank op een klein stukje
grond met de hak bewerken,
tientallen kleine schaapskudden gehoed door ouderen of kinderen. Daarvoor
waren we halfweg eerst Tammasint gepasseerd om een wagen te versieren die
met vier personen aan 10dh elk de tocht naar Eit El Kade zou aanvatten. Na
anderhalf uur wachten welteverstaan, want zo frequent is autoverkeer met
het dorpje gelegen aan de Rhis, een van de twee meestal droog liggende
stromen die vanuit de Rif El Hoceima bevloeien. Intussen zoals beloofd
m’n tas koffie gedronken met de Marokkaans Antwerpse inwoner van
Tammasint die daar met vrouw en twee dochters leeft en die we enkele dagen
tevoren in een taxi hadden ontmoet. Wat staat er in die brief van de
Kinderbijslag van België. Dat je geen recht (meer) hebt als invalide op
aangepaste uitkering voor je twee kinderen in Marokko sinds je met hen
terug naar hier verhuist bent. Als je kinderen in Marokko leven wordt het
recht op kinderbijslag voor maximum 4 kinderen dan nog, verminderd tot
gemiddeld 1/3 of ¼ van het bedrag van de gemiddelde bijslag in België.
Dat is de werkelijkheid die meteen een van de grootste leugens, waarmee
het Vlaams Blok indertijd is groot geworden, ontkracht, nl de sociale
zekerheidskassen die leeggezogen worden door de kinderbijslag voor
Marokkanen die hier komen werken en in Marokko het ene kind na het andere
maken. Niet alleen een leugen maar een onthutsende tegenstelling met de
werkelijkheid die de kinderbijslag beperkte tot 4 kinderen in het
buitenland en dan nog aan gemiddeld 26€ per kind zonder verhoging voor 2de,
3de of 4de kind. Heb van het kinderbijslagfonds voor
m’n vertrek naar Marokko alle
statistieken toegekregen voor vreemdelingen met kinderen in het buitenland
per nationaliteit en per kind van 1950 tot nu. Na het aantal
vreemdelingen, véél meer dan het VB dacht, de veiligheid, veel lager in
verhouding tot het % vreemdelingen dan het VB dacht, nu de grootste leugen
van het VB aanpakken, het kindergeld voor kinderen in het buitenland van
vreemdeling is tot vier keer lager dan het gemiddelde voor kinderen in
België en dan nog beperkt tot 4 kinderen. Een nuancering dient wel te
gebeuren vanuit de eigen Marokkaanse kinderbijslagregeling, zoals Said me
uitlegde: voor de eerste drie kinderen wordt in Marokko voor elk kind
15€ per maand uitbetaald, en vanaf het vierde kind 3,6€. Bij jullie
moeten er juist kinderen gemaakt worden wegens het negatief geboortesaldo.
In de overeenkomst Marokko-België wordt allicht ook om redenen van de
beperkte kinderbijslag in Marokko, het Belgische bedrag laag gehouden,
hetgeen niets af doet aan de leugens van het VB wat dit punt betreft. Aan
de plaatselijke gemeenteambtenaar uit Tammasint vroeg de Antwerpenaar nog
wanneer hij z’n meel kon komen afhalen. Een zak van 50kg meel kon hij
daar voor 106 dh kopen terwijl het in de winkel 450 dh kostte. Een soort
OCMW-regeling van Rabat als tussenkomst voor de behoeftigen om de
voedselnood te lenigen. Voor wie vanuit een andere gemeente komt is het
212 dh. Ik ben van Tammasint én invalide, zodus is de
106 dh op mij van toepassing zegt de Antwerpse Marokkaan die ook hier Belg
blijft in zijn ‘eigen’ land. Zodus eindelijk toch onderweg naar Eit El
Kadi, we geraken er wel nadat ik m’n prijs verhoogd had tot 20dh en met
twee personen kon vertrokken worden.
|
|
|
|
Houtsprokkellende oudjes |
Schapen op de droogstaande Ghis |
Jan,
11 mei 2006
Jan
in Marokko – 9
De ontvangst is hartelijk en fier wordt het sober klaslokaal met een
absoluut minimum aan didactisch materiaal getoond, het ‘museum’, de
schriften met het Arabisch en de cijfers – bestaan die niet in het
Arabisch wat ik zo stom te vragen. Voorstelling aan de collega onderwijzer
die in de namiddag les gaf, met een klas waarvan het geroezemoes minuut na
minuut aanzwol, telkens afgezwakt en terugkomend na een opmerking van de
onderwijzer. Een geanimeerd gesprek over onderwijskansen, het ontbreken
van de leerverplichting in Marokko, ouders zijn vrij hun kinderen te
sturen of niet, een meerderheid haakt af na het basisonderwijs, Europa dat
in het hoofd speelt van elkeen. Is het dan niet nuttig nu al lessen te
geven over emigratie en Europa, en bv de groei en uitbouw van de Sociale
Zekerheid in Europa uit te leggen en wat dat allemaal aan organisatie,
inzet en strijd gevraagd heeft. Een minzame blik maakt me duidelijk dat
allicht de Marokkaanse overheid de laatste is om een sociaal programma te
realiseren of de ideeën daartoe te geven of te onderwijzen.
|
|
|
|
Monaim met in de verte z'n 'eenzame' school' |
Enkel het elementaire is aanwezig |
Het
hart van de emigratie
Of
we niet meteen onze tocht naar het ‘begin van de emigratie’ zouden
verder zetten? Dus opnieuw onder een (gelukkig) benevelde Rif de tocht
naar boven aangevat. Het ouderhuis van Monaim, zijn grootvader en nonkels
vanwaar de tijdelijke en definitieve emigratie gebeurde naar Algerije,
Spanje, Frankrijk en later België. Zijn grootvader samen met diens broer
hebben elk, boven in de heuvels, een huis gebouwd volgens traditionele
methoden, om er het land te bewerken en een gezin te stichten. Zijn
grootvader is in de jaren dertig al naar Algerije getrokken om daar op het
land te werken en bestaansmiddelen te vergaren, op een ogenblik dat Spanje
nog als kolonisator de Rif onder zijn militaire hegemonie had en nadat
Abdelkarim El Khabatti in 1926 de handdoek in de ring gegooid had. Later,
in de Spaanse burgeroorlog hebben ‘Berber’boeren, ondermeer de
grootvader van Monaim, met het volksfront gestreden tegen Franco, samen
met de Belgische Brigaden. Zo haakt de geschiedenis ook hier weer ineen.
Maar die overwegingen zijn veraf als ik me moeizaam, met een door
medicatie afgeremd hart, bergop begeef langs de kronkelende paden en de
door erosie aangevreten rode grond, waar de sporen van hevige regenval nog
duidelijk te zien zijn en alle pogingen om verderop wegen aan te leggen in
de kiem smoren. Hoog op de heuveltoppen staan eenzaam de
elektriciteitsmasten te wachten op bekabeling en ontsluiting van deze
Rifgebieden. De broers van Monaims vader hebben daar in de zestiger jaren
niet op gewacht. Dertig jaar geleden zijn zij het ouderhuis ontvlucht met
vrouw en kinderen, nadat zij in België definitief werk gevonden hadden.
Monaim was toen nog niet geboren maar zijn vader, die in tegenstelling tot
z’n ongeschoolde broers gestudeerd had voor onderwijzer, besliste om in
Marokko te blijven en daar zijn bestaan uit te bouwen, ook al moest hij
later er op toezien dat ook zijn kinderen emigreerden op zoek naar een
(beter) bestaan. Monaims familie groeide dus op in El Hoceima van waaruit
zij nog gedurende 20 jaar elk jaar gedurende twee maand op vakantie
kwamen, hoog in het ouderhuis Eit el Kadi. Monaim, in de voetsporen van
zijn vader, werd onderwijzer en heeft duidelijk zijn hart verloren in de
rust en stilte van de Rif, want eens het
jaarlijkse familieverblijf was afgelopen kwam hij als onderwijzer
werken en wonen in het schooltje waar zijn oudere Belgische nichten nog
school volgden voor zij als naar België verhuisden. Monaims nonkel nam
zijn vrouw en vier kinderen mee om zich in Mechelen, de Marokkaanse
migrantenstad, definitief te vestigen.
Een typisch verhaal van de emigratie, van de pijn van moeilijke keuzen
voor wie vertrekt en achterblijft, families die ten gronde verscheurd
worden, iedereen confronterend met de keuzen die op historische momenten
door grootvaders, vaders en kinderen worden gemaakt, en waar vele gezinnen
en kinderen van alle leeftijden nog altijd voor komen te staan. Maar hoe
kan het onderwijs, zonder leerplicht, hierin de nieuwe generaties een
perspectief geven dat hen opleiding en werk in Marokko zelf kan
waarborgen? Een academische vraag.
|
|
|
|
Een typische landelijke woning met binnenkoer |
Lange voorgevel met enkel ramen langs de voorkant |
Zwetend, puffend en regelmatig rustend namen wij al deze overwegingen mee
op onze tocht naar de vervallen restanten van de ouderlijke woonst die met
groene blaffeturen in de verte zichtbaar werd tussen cactussen vol
cactusvruchten, omgeven door een concert van vogelzang met hier en daar
uitgespreid de dun bezaaide graanvelden en af en toe een aardappelveld en
pas vruchtdragende amandel- en vijgenbomen. Een woonst zoals we er al veel
gezien hadden, een vierkant blok dat na ontgrendeling een binnenkoer
vrijgaf met aan drie kanten de in blokken van leem, grint en stro
opgetrokken woonruimten, waarbij het dak bestond uit dwarsgelegde
bamboestokken met daarbovenop plastiek en een aanzienlijke hoeveelheid
stenen en grint. Het dak was evenwel op verschillende plaatsen ingezakt en
het bouwwerk wordt jaar na jaar verder aangetast. De leefomstandigheden
konden echter glashelder voor de geest gehaald worden – lemen vloer, de
leefruimten voor elk gezin, vader, moeder, en kinderen, de grootouders, de
kamer voor bezoek.
De vaders in Europa op zoek naar werk en inkomen, de moeders in een
overlevingssituatie met kinderen die opgroeiden in een op de
familiegerichte dynamiek, en dan opeens de beslissing: kom maar af, ik heb
werk, een klein huisje gevonden. Pak het hebben en houwen bijeen, de taxi,
de bus, de boot of vliegtuig en elkeen wordt dooreen geschud, het leven
omgekeerd, het zal nooit meer zijn als vroeger, de familie, scheurt als
een volgroeide cocon uiteen om uit te vliegen, de ‘Berber’ziel aan de
Rif onttrokken, de kinderen, niet goed wetend wat, gaan mee, met schrik
maar ook benieuwd. Neven en nichten moeten afscheid, nemen, nonkels en
tantes, wie maakt de beste keuzen, waar moet het naartoe, hoe zal het
verder gaan en wie draagt verder zorg voor het ouderhuis. Monaim’s hart
bloedt als hij het huis, waar hij nooit gewoond heeft en enkel tot voor
zeven jaar jaarlijks twee maanden geleefd heeft, zo onder ogen ziet. Voor
mij zijn het restanten die me doen denken aan een Marokkaans Bokrijk, een
beeld van hoe het er gedurende eeuwen aan toe gegaan is en hoe het ooit
nog in een bezegelde en versteende vorm aan komende generaties zal getoond
worden. Na nog enkele foto’s is m’n reportage gereed en gaan we nog
een stapje hoger naar de bron die al eeuwen bijna druppelsgewijze dit
kleine gebied rond de boerderij bevloeit en waarlangs biezen metershoog
opgroeien, de eeuwige leveranciers voor manden en korven waar ook ter
wereld.
Bergaf is evenals bergop vermoeiend, maar het dal wacht en het is raden
naar de tijd die het zal duren
voor een auto naar het dichtst bijgelegen stadje Tammasint terugkeert. Een
uur en een kwartier is nog te kort om voluit te genieten van de rust, de
stilte, de herders die met hun schapen voorbij toefen, de muilezel die met
zwaarbeladen korven zich een weg baant door de vlakte. Met de volledig
afgeleefde wagens, nu met vier personen aan boord, dwz 10dh voor de
terugreis, wordt de weg aangevat langs de heuvelruggen, de vrouwen op het
land, de os en de ploeg, het drogend kruid, de schrale akkers tot de wagen
vol gas op de geasfalteerde weg het onderkomen en uitgemergelde dorp
Tammasint binnenspurt. Na een half uur kan een andere taxi, drie man voor,
vier vanachter, vertrekken naar Imzouren zodat ik uitgeput, fysiek en ook
wel mentaal m’n avond kan aanvatten, zonder evenwel nog iets op papier
te krijgen. Ik ben kapot, de emigratie heeft me geveld.
Geboortehuis
Abdelkarim El Khattabi
Er
werd mij door Said op gewezen dat ook Patrice Lumumba een regelmatige
bezoeker was van Abedelkarim in Egypte, hetgeen me de achtergrond en de
toespraak van Lumumba bij de onafhankelijkheid van Congo in 1960 eensklaps
veel beter deed begrijpen. De laatste beelden van Lumumba, weggevoerd op
een kamion om beestachtig afgeslacht te worden, zijn me altijd blijven
achtervolgen, en zoals voor Marokko, zal ook voor Congo de politieke
toestand verder moeten evolueren ‘om z’n helden waard te zijn’.
|
|
|
|
Enkel ruines met het 'Spaanse eiland' op de achtergrond |
Administratie van het 'vrije Rif' in Ajdir tussen 1922-26 |
Aldelkarim heeft tot het einde van z’n leven geweigerd om naar Marokko
terug te keren, zelfs z’n laatste resten worden niet naar Marokko
overgebracht zolang Marokko niet bevrijdt is van het ‘kolonialisme’
dat onder zovele vormen zich verder in het hart van de staat genesteld
heeft. Was dan toch benieuwd om het geboortehuis van Aldelkarim te
bezoeken en de restanten van de administratieve gebouwen in de periode van
het autonome Rif-gebied. Maar hier trof ik enkel ruïnes aan, vervallen en
in feite met de grond gelijk gemaakt, enkel restanten van muren
waardoorheen nog het Spaanse eiland te zien is dat voor de kust van Al
Hoceima eeuwenlang Spanje toeliet de Noord Afrikaanse kust onder controle
te houden en dat nu nog altijd fungeert als een Spaanss gevangenis. Op een
steenworp van zijn huis heeft Abdelkarim de impact van de Spanjaarden
vanaf de moederschoot kunnen volgen. Na school gelopen te hebben in
Melilla, volgde hij rechten en militaire studies in Fes voor hij naar
Madrid trok om er mijningenieur te worden. Bij de eerste militaire
confrontaties tussen Rifstrijders en Spanjaarden werd al deze kennis ten
zeerste nuttig om, voortbouwend op de ‘Berber’tradities een
‘autonoom’ Rifgebied te herwinnen op de Spanjaarden, zonder
separatistische en nationalistische ambities, wat de Spanjaarden maar al
te graag gewild hadden. Wanneer de Zuiderse ‘Berber’stammen op hem
beroep doen de Fransen aan te vallen slaagt hij er eerst in de Fransen uit
de Rif te verdrijven tot op
Said
springt nog eens binnen. Hij (en ik) voelen de tijd korten en we hebben
het nog niet over de Westelijke Sahara en het MINURSO gehad. Vorige week
is nog een Algerijn op bezoek gekomen en ik heb met hem een ganse nacht
over de Westelijke Sahara gepraat zegt Said, je kan toch langer blijven,
je bent aan niets gebonden doet hij me een suggestie. Neen, neen, m’n
vliegtuigticket is first-minut en fix, ik kan het niet inwisselen. Maar
waarom zijn in de dertiger jaren Marokkanen, ‘Berbers’, zeg maar,
vanuit de Rif naar Algerije getrokken en later naar Spanje en Frankrijk,
zonder te emigreren weliswaar, wil ik weten. Zij hebben zo toch al
ervaring opgedaan van verblijf in andere landen, en aldus voor hun eigen
kinderen de poort van een definitieve emigratie die in de zestiger en
zeventiger jaren zou volgen in feite open gezet . Jamaar Jan, je hebt het
toch nog niet goed begrepen. Je moet beseffen dan de Spaanse kolonisatie
tot 1955, evengoed als de Franse, het reeds arme Rif in een uitzichtloze
positie geduwd hebben. Met de steun van Frankrijk heeft
Spanje zich als koloniale macht kunnen herstellen na de nederlaag
bij Anwal door Abdelkarim. Jullie Vlamingen moeten toch weten wat de
Spanjaarden allemaal in huis hadden aan bloedige onderdrukking, en
leegroven van de gebieden die zij bezetten. Alle, met veel zweet gewonnen
amandelen, olijven, granen werden met kleine bootjes overgevaren naar de
grotere Spaanse boten die in
de baai van ondermeer El Hoceima te wachten lagen. De grootvader van
Monaim is naar Algerije gegaan om daar allicht op de grote
landbouwbedrijven te gaan werken als ‘bewaker’. Want, moet je weten,
de ‘Berbers’ zijn een
‘moedig’ volk, strijders en in feite ook ‘krijgers’, zij zijn
altijd door de wisselende machten ingezet als ‘stoottroepen’ waar het
er om ging om in de eerste linies te vechten. Zelfs nu nog worden de
‘Berbers’ ingezet voor bewakingsopdrachten in de boerderijen in
Algerije waarvan de grens maar
Memorial
Abdelkrahim
Om
te begrijpen waarom niet alleen het geboortehuis van Abdelkarim maar gans
de administratie van de autonome Rif in Ajdir tussen 1922 en 1926 is
vervallen en tot een ruïne verworden moet je beseffen dat nog altijd,
zelfs met de erkenning van de Imazighen, de figuur en gedachte van
Abdelkarim een vloek is en een doorn in het oog die niet alleen moet
genegeerd maar vernietigd worden. Hoe groter de liefde en de
aanhankelijkheid van de Rifbevolking aan Abdelkarim hoe groter de woede en
negatie ervan door de Marokkaanse overheid. En jij wil langs officiële
weg vragen om een klein plaatje te mogen aanbrengen op de ruïnes. Ze gaan
daar nogal lachen. De administraties, de functionarissen, de gouverneurs,
de politie hier in het Rif worden allemaal uitgeoefend door
‘Arabieren’, als jij daar met je ‘Berber’ziel afkomt dan lachen ze
je gewoon uit. Als je gegarandeerd je vliegtuig wilt missen dan moet jij
maar verdere stappen zetten met je Abdelkarim-memoriaal. Het is niet voor
niets dat het daar een ruïne is en zal blijven, neem dat maar van me aan,
zoals ik van jou zal aannemen als ik in België dingen wil doen die ik
niet ten volle kan begrijpen maar waarvan jij zegt dat ik er rekening mee
moet houden. En heb jij je ideeën over Marokko al een beetje bijgesteld,
of zijn wij nog altijd die onbetrouwbare, moeilijk in te schatten
vreemdelingen, die er meer op uit zijn zich aan hun verantwoordelijkheden
te onttrekken dan ze op te nemen, of erger nog denk je nog altijd dat wij
‘Arabieren’ zijn? Doe hem het verhaal van de moorden in Antwerpen, de
Marokkaanse jongen uit Hemiksem, verdronken na achtervolging, de
skinhead-aanval in Brugge, het racisme en ‘vooroordeel’ dat elkeen nog
met de moedermelk en de a-historische en nationalistische
geschiedenislessen binnenkrijgt, het verschil tussen Vlamingen en Walen
dat zoals de ‘Berbers’ en Arabieren niet altijd evident duidelijk te
maken is, en zijn er wel zo grote verschillen behalve dan in termen van
wie politieke en economische macht heeft. De ‘Berbers’ in Algerije
bezitten, in tegenstelling tot die van het Rif, wél economische macht
enz. Zeg aan Said dat ik in een grote eenheid met mezelf en continuïteit
met m’n ideeën heb kunnen leven in Marokko, dat het me nu al wat
moeilijker afgaat met de dubbele re-emigratie van bruggepensioneerden en
uitgezetten, en zeker nu de voorwacht toekomt van de vakantieaanwezigheid
die Imzouren tijdelijk tot een anarchie zal veroordelen, zoals de twee
gemeentelijke ambtenaren me voorhouden, die voor mij excellente
‘onthaalbedienden’ en kameraden geworden zijn die met grote
intellectuele honger elk thema konden en wilden aansnijden. Dat ik zo
doorgedreven en diepgaand over ‘elementaire’ kennis kon praten was
voor mij een echt surplus, samen met de zorg die ik kreeg, zeker als men
tot de familie geacht wordt, zonder er wat voor terug te verwachten. Als
bij ‘ons’ voor iets of iemand gezorgd wordt dan is altijd de eerste
vraag, hoeveel kost het en wat moet ik u.
Intussen leven zij in een middelgrote stad (30.000 inwoners) waar 60% van
de huizen niet permanent bewoond zijn wegens immigratie naar Spanje,
Frankrijk, België, Nederland en Duitsland. Ook Spanje is na de
onafhankelijkheid in 1955 een
belangrijk emigratieland geweest voor Marokko, zeker voor de ‘politieke
vluchtelingen’ die toen bij hen erkenning kregen. Zelfs de oproep tot
terugkeer onder koning Hassan II heeft niet veel effect gehad. Ook vanuit
Spanje is er een continue doorstroom geweest van Marokkaanse ‘Berbers’
naar de hoger gelegen landen. En dat doet me beter begrijpen waarom veel
Marokkanen uit België op vakantie gaan naar familie in Spanje, eerder nog
dan in Marokko zich aan te sluiten bij de massale intocht in de
vakantiemaanden. Ook de Marokkanen worden zo Belgen aan de Costa’s.
Schoenpoets
en vers sinaasappelsap
Ben
veraf van m’n meer verteerbare tussendoortjes, zoals het vers geperst
sinaasappelsap – zeker eens proberen zeggen de toeristische gidsen
terecht - vluchtend voor de regen genuttigd in een soort cremerie, met
uitzicht op de stalletjes van schoenpoetsers die als de bliksem hun zaken
in veiligheid brengen. Zo ook de schoenpoetser met een ingenieus karretje
van uitschuifbare panelen en lades, een beetje zoals de Leuvense
ontwikkelingswerker die voor zijn verblijf in Bolivia een mobiel schooltje
had gemaakt dat hij later met steun van de technische scholen in redelijke
aantallen heeft gedupliceerd. Misschien heeft hij zijn idee wel gehaald
bij de schoenpoetsers van Imzouren, waarbij ik me afvraag of ik ooit
welstaande mijn schoenen zou laten poetsen of dat ik ze, allicht tot
groter ongemak van de poetser, zou uitdoen en ze zo laten kuisen.
Jan,
13 mei 2006
Jan
in Marokko – 10
Déja-vu
Bij
een eerste verkenning in El Hoceima, onze nieuwe verblijfplaats voor een
WE, op de gebouwen van de Civiele Bescherming gestoten, blauwe driehoek op
oranje-achtergrond, het internationale kenteken. Aan de poort een gesprek
aangeknoopt en de hartelijke groet overgebracht als oudgediende
vrijwilliger van de Civiele bescherming in België aan de collega’s in
El Hoceima. De luitenant van dienst
wordt er bij gehaald en de mededeling dat ik gedurende 12 jaar een vijftal
groepen vrijwilligers uit Brabant instructie gegeven heb over de
NBC-gevaren en wat er tegen te doen, was voldoende om alle poorten voor me
te openen. Ik moest zeker de volgende dag terugkomen, dan was de
commandant daar en kon men mij het ganse arsenaal tonen, want in
tegenstelling tot België is in Marokko de brandweer onderdeel van de
Civiele Bescherming. Nous sommes vraiment ravi de votre visite, zo klonk
het. Heb hen naar een ander moment verwezen gezien ik maandagochtend terug
op pad moest naar Imzouren maar bij een volgend bezoek aan El Hoceima, zou
ik zeker langskomen.
Het
hart van El Hoceima geopend
Was
een beetje beteuterd uit Imzouren vertrokken. Een ontvangst ten huize
Norridin met een groenten- en een dubbelle schotel vis en vlees en
overvloedig fruit achteraf, mannen onder mekaar, had me duidelijk gemaakt
dat m’n ervaring bij de familie in Nador, mannen en vrouwen vooral
omwille van plaatsgebrek samen, had me op het verkeerde been gezet. Het
aparte leven van mannen, het zoontje dat op z’n 10 al perfect Frans
sprak, was mee partner aan tafel, vond ik gedurende de eetmomenten,
confronterend. Liever arm maar samen dan beter gesteld en apart? En hoe en
wanneer de twee ongetrouwde zussen van Said aan een man zouden geraken?
Dat zou de vader uitmaken. Dat was nu eenmaal zo. Wetend dat er op dit
vlak verschillende gebruiken zijn en er een evolutie aan de gang is, en de
werkelijkheid zoals dikwijls de cultuur achterhaald, had ik bij dit
gesprek toch geen echt goed gevoel. Ook de beperkte aanwezigheid van de
vrouw in het samenleven leven in Imzouren, wel op straat maar geen
communicatie behalve in de professionele dienstverlening, kon ik niet
negeren, wel de schoolkinderen die viermaal daags de straten inpalmden en
de winkelende vrouwen die, bij aankoop van m’n moor bv vroegen of ik aan
m’n huwelijksuitzet bezig was, neen zei ik, ken jij soms iemand? Nadat
ik in El Hoceima de vissershaven had bezocht en er in de gelegenheid was
een fotoreportage te maken van de haveninstallaties, de laatste uitvarende
boot voor de nacht kon ik de visvangst met zeker vijftien verschillende
vissoorten digitaal vastleggen. Daarna moeizaam de berg naar omhoog, en op
de grote plaats, bijna te vergelijken met deze van Sint-Niklaas, een
wondere wereld voor me zien opengaan. Hel verlicht, een zachtere
temperatuur dan vorige dagen, een zondagavond om 19h, mannen én vrouwen,
waarvan de helft met en de andere helft
zonder hoofddoek, paraderend, zich tonend met felle blik,
uitgelaten, geen vrijersscènes, dat is wanneer de buitenlanders komen zal
Said me later op de avond zeggen, een lawaaierige trouwersstoet die
voorbijkomt, exotisme, Casablanca in het klein in deze stad met de baai
als een halve maan en met haar hart geopend naar Andalusië en het westen,
waarvan ze nog veel compensatie verwacht voor de kolonisatie,uitbuiting,
onderdrukking en negatie, niet in het minst door haar eigen overheid.
De
‘buitenlanders’ in Imzouren
Terug
in het kleine wereldje van Imzouren, de littekens van de aardbeving nog
zichtbaar. Op dertig jaar tijd is het aantal huizen verdubbeld, niet
dankzij, want dat klinkt te positief, maar door het geld van de
‘migranten’, les pauvres zoals Said ze smalend noemt, voor wie Marokko
niet goed genoeg was en die nu
bijkomend aan de vakanties, terugkomen als bruggepensioneerden en in het
slechtste geval als uitgezetten. Men ziet ze hier niet graag (terug)komen,
een soort landverraders dat zich opnieuw komt nestelen in
de moederschoot die zij verlaten hebben. En de inspecteurs van
Nederland zijn al op weg om hun goederen en inkomsten hier te registreren
en bij in te schrijven op hun belastingsformulieren zo weet Said langs de
satelliet-TV. Ze gaan nog lachen, die Nederlandse Marokkanen. En Belgen,
zo voeg ik er braafjes aan toe want de eerste parlementaire vragen zijn
hierover ook al gesteld. En Jan, heb je het hier kunnen stellen, wil je
nog niet blijven? De zorg die me heeft omgeven, de discrete aandacht en
het gedegen gesprek, de vriendschap en kameraadschap, de ‘familiale’
opvang en ongedwongen vriendelijkheid zonder iets terug te verwachten; dat
is wat anders dan die Marokkanen daar bij jullie. Bij ons is alles puur,
het eten waar je niet ziek van wordt, de lucht die niet verontreinigd
wordt door een industrie die er toch niet is en de hartelijkheid die aan
iedereen geboden wordt. Maar de jongere die ik vanochtend gesproken heb
aan de Union Marocaine du Travaille, de vakbond, ziet geen perspectief,
werk moet je hier kopen of je moet relaties hebben, hogere kwalificaties
dienen tot niets, in het noorden van Marokko is alles nog uitvergroot en
negatiever aanwezig dan elders, de overheid heeft Abdelkarim en zijn
autonoom gebied van 1922 tot 1926 nog niet vergeten, enfin, ze doen alles
eraan om het te doen vergeten bij de mensen en ze intussen in de steek te
laten en elke ontwikkeling te boycotten in plaats van te stimuleren. Besef
dat hierin een van de grote redenen van de emigratie uit deze gebieden
naar jullie landen geweest is, en nog is. Europa neemt dan wel de kosten
op zich van de nieuwe snelweg Tanger-Nador, om een alternatief te bieden
voor de Kifteelt en de drugstraffic, maar de vissers in de haven in El
Hoceima moeten nog op der eerste investering wachten. Er is geen enkele
industrie aanwezig rond een stad die toch te vergelijken is met Mechelen.
Omdat in 1970 de Mechelse industrie nood had aan arbeidskrachten zijn de
Marokkanen van hier naar ginder getrokken. Maar ook niet vergeten
dat na de onafhankelijkheid van Marokko in 1955 velen het land zijn
uitgezet of ontvlucht naar Spanje, vult de afgestudeerde filosoof-poulier
in een laatste gesprek nog aan, en de emigratie van vooral ‘Berbers’
uit het Noorden van Marokko is vooral in dat kader te begrijpen, de
Marokkaanse overheid doet er ondanks de recente erkenning van het
geschreven Amazigh, alles aan om de basisbetrachting van de Imazighen en
de Marokkaanse bevolking, de uitbouw van een echte democratie, te
verhinderen en tegen te werken en de gedachtenis aan de grote Admiraal,
zoals Abdelkarim genoemd wordt, te begraven. Het is een bom die onder
Marokko ligt zo heeft de student vanochtend me in El Hoceima proberen
duidelijk te maken, in het Spaanse huis waar van 15 tot 20 mei een
festival van de Middelandse Amizighen doorgaat met een tentoonstelling van
foto’s en boeken over Aldelkarim, theater, muziek en exihibities in het
Imazighen, niet toevallig georganiseerd door de “Spaans- Marokkaanse
vereniging” omdat blijkbaar
nog altijd dekmantels nodig zijn om het hart en het hoofd van de Imazighen
publiek te laten spreken. Spijtig genoeg moet ik dit festival aan me laten
voorbijgaan.
Marokkaanse communie
Midden
de voorlopige markt in Imzouren staat een vis’restaurant’ waar voor 20
dh drie soorten vis geserveerd worden met de Tamsamine-soep (gemixte
erwtjes, met olie begoten en overvloedig bestrooid met komijn),een
groentensalade en een brood. Bij het einde van m’n maaltijd komt een
jongen van 12 vliegensvlug het halve brood wegritsen, het in tweeën
breken, een stuk terugleggen en er van onder muizen met een klein kwart,
evenwel vliegensvlug
achternagezeten door de kelner en een andere bezoeker, die hem dwingen
het stukje terug te leggen en met veel drukte de jongen wegsturen.
Geen tijd om te reageren, te zeggen, het was overschot, neem het maar,
uiteindelijk me afvragend waarom had hij het niet gewoon gevraagd, en
gekregen, praat na de vaak, maar ook hier hield geen echt goed gevoel aan
over. De armoede, als een priester over m’n tafel neergestreken om samen
met mij het brood te breken, de arme die zelfs in z’n diefstal rekening
houdt met diegene aan wie hij het ontneemt, bewust dat hij in feite
niemand te kort doet omdat het broodoverschot rechtstreeks in de vuilbak
beland en ik gedaan had met eten. Zijn dankbare ogen omdat ik hem liet
doen, zijn verschrikte ogen omdat hij het moest terugleggen, zijn in m’n
hoofd geprent. De Antwerpenaar, die me dit restaurantje had aangewezen en
me er eten had aangeboden, sloeg de ‘armoezaaiers’ niet af, gaf hen
geen geld maar betaalde wel een maaltijd die in een hoekje werd
gesoupeerd. Had z’n ganse leven (37 jaar) op de administratie van de
dokken in Antwerpen gewerkt en was nu, 61 jaar zijnde in echt
(overheids)pensioen. Had gehoord dat er een Belg op bezoek was in Imzouren
en had zo met me contact genomen. De re-emigratie zal hard toeslaan in Imzouren, eerst met de bruggepensioneerden, dan met de gepensioneerden die
nog jaren zullen op en af reizen tussen landen waar ook de eerste
generatie vreemdeling zal blijven en het intussen geworden is in eigen
land.
Jan,
16
mei 2006