Emile Verhaeren - Vijf verhalen
met 28 houtsneden van Frans Masereel,
vertaald door Friderike Maria Zweig, uitgegeven
door Insel-Verlag te Leipzig, tweede druk 1922

Vertaling van Duits naar Nederlands met DeepL

Deutsch - 中文

E-mail Inhoud Home

,

Inhoud - Top

De herberg „Zum sanften Tod“
In het dorp
De jaarmarkt in Opdorp
De drie vriendinnen
Een avond

*
* *

Herberg „Zum sanften Tod“ - Inhoud

Zij stierven op dezelfde dag, heel plotseling, de ene in de kelder, de andere op de zolder van herberg „Zum sanften Tod”. Het oude huis had destijds onderdak geboden aan alle pelgrims die vanuit Vlaanderen waren gekomen om „Onze-Lieve-Vrouw van het Laatste Uur” aan te roepen. Twee eeuwen lang werd de Maagd hier aangeroepen. Oorlogen verwoestten haar beeld. Haar kapel werd vernietigd, maar de herberg bleef bestaan.

De mensen uit Weerd, Tibrode en Tamise kwamen op zondag hierheen om hun pint te drinken.

Grote koperen potten straalden heldere reinheid uit, en dit beeld van netheid en koelte werd nog versterkt door de zwijgzaamheid van enkele schaarse drinkers, die zwijgend en ernstig naar hun pijp rookten. Ze hielden hun Nederlandse pijpen tussen hun vingers en spuugden in houten emmers. Als een van hen met de pijpenkop op zijn kruik klopte, stond Saft, de jongste van de twee broers, op en daalde af naar de kelder om het leeggedronken glas opnieuw te vullen. Als hij het had teruggebracht, ging hij weer zitten en werd hij weer volkomen verstild en zwijgzaam. De massieve, kistachtige klok, waarachter achter het glas de met cijfers bedekte wijzerplaat tevoorschijn gluurde, tikte onophoudelijk haar gelijkmatige lettergrepen.

Behalve op zondag kwam hier niemand behalve de oude, onverwoestbare Mie Bergman, wier luidruchtige drukte het huis van boven tot onder doorzocht en opruimde.

Ach, die herberg „De Zachte Dood”: in de winter broedde hij in de mist, dicht bij de dijken die zo kleverig waren als zachte zeep; in de zomer lag voor zijn grijze poort de constante schaduw van een taxuslaan die naar de voormalige kapel leidde.

Toen hun ouders nog leefden, wilde de oudste van de twee broers, Adriaen, wegtrekken om priester te worden. Hij bezat een nuchtere en doelgerichte wil, en was bovendien van een nieuwsgierige en strenge vroomheid. Eén vrees had hem echter tegengehouden: de jongste zou de vader langzaam voor zich hebben gewonnen, dag na dag, uur na uur, en zou hem uiteindelijk hebben verdrongen, hem, die per se de toekomstige eigenaar wilde zijn. Saft was overigens een rots van eigenzinnigheid. Als hij daar zo stond, leek hij aan de aarde vastgespijkerd. Zijn ogen? Waren ze niet dof als hout!

Na de begrafenis van de vader, toen ze voor het eerst alleen aan tafel gingen zitten, nam Adriaen de plaats in van de overledene

had gegeten, het kruisteken gemaakt en het Onze Vader gebeden; Saft voegde daar het Weesgegroet aan toe. Daarna spraken ze niets meer. Toen de maaltijd voorbij was, haastte Adriaen zich naar de koster. Saft, met een mand op de schouder, begaf zich naar de moestuin die ze aan de landweg bezaten. Ze veranderden op geen enkele manier aan hun eentonige gewoontes. Op hetzelfde vroege uur ging ieder van hen via verschillende wegen naar de kerk. Ze kwamen apart terug. ’s Middags schoven ze zwijgend en kortaf aan dezelfde tafel aan, waarna ze elkaar verlieten, opgelucht dat ze niet langer bij elkaar hoefden te zijn.

In de tuin van Saft groeiden planten en vruchten willekeurig door elkaar, hoewel hij, behalve op zondag, al zijn middaguren daar doorbracht. Het terrein was breed en omheind door wilde heggen. Af en toe zag men het hoofd van de reusachtige en onbehouwen tuinman tevoorschijn komen uit een bundel droog blad, die hij op zijn schouders had geladen en dwars over het pad droeg om er een rode en reusachtige vuurhaard mee aan te steken.

Als hij met de schep hanteerde, wekte dat de indruk alsof hij iemand wilde doodslaan of begraven. Vlakbij de mesthoop had hij een schuilplaats ingericht. Op de planken stond keurig een hele familie uien en linzen op een rij. Onder een luik verborg hij jenever, die hij af en toe van smokkelaars kocht. Dit was zijn ondeugd: zich hier, ver van iedereen, in zijn schuilplaats dronken te drinken. Zodra de zon onder was gegaan, trok hij door het land. Hij hakte langs de wegen de jonge bomen om en rukte planken uit de steigers. Op een nacht gooide hij een hele hoop bilberry’s in een put.

Adriaen leerde de koorknapen hymnen en psalmen. Zijn stijve vingers bespeelden de oude piano van de parochie. Hij dwong hen de hoge noten zo lang vast te houden totdat hun adem opraakte. O! Wat een kwelling en kramp om uit de kelen van de kleine jongens te persen! Hij kwelde hen in naam van de heiligen en de Maagd tot het moment waarop hij hen als beloning met ruwe liefkozingen aanraakte. Zijn scheve, gapende mond en zijn gele, vierkante tanden boezemden angst in.

Soms begaf hij zich naar het einde van het dorp, naar een weerzinwekkende, eigenzinnige bidzuster, wier beitsen uit de tijd vóór de zondvloed waren en die hij lastigviel met zijn liefdesijver. Hij had voor haar een verkoopkraam voor bedevaartssouvenirs ingericht. In het gezelschap van de kleine heiligen van beschilderd biscuit bespraken ze, naast elkaar zittend, hun devotieoefeningen tot de avond viel. Hun afscheidswoorden in het donker leken onmetelijk.

Op een dag kwam Saft ’s middags niet thuis. Adriaen kwam alleen thuis. Ze raakten eraan gewend elkaar tijdens de maaltijden te ontwijken en elk voor zich in de keuken te koken.

De oude Mie Bergman maakte zich daar niet weinig druk om. Adriaen gebruikte het excuus dat hij van andere gerechten hield.

Al snel vermeden ze ook elkaar in de gang te ontmoeten. Ze loerden naar elkaar, hielden elkaar in de gaten achter de deuren. Voordat ze uitgingen, wachtte de een tot de ander verdwenen was. Ze richtten twee voorraadkasten in. Saft bewaarde in een gemeenschappelijke kist de groenten, Adriaen het gezouten vlees. Daarna nam ieder zijn deel en verstopte het.

Op een avond rolde Saft, toen hij dronken thuiskwam, in de modder van de Schelde. Hij raakte er zo diep in verstrikt dat de vissers, die ’s nachts op zee waren, hem te hulp roeiden. Men trok hem eruit, volledig bedekt met klei, met vuile handen en de mond vol modder. Hij was bijna gestikt.

Adriaen werd op de hoogte gebracht. Hij besloot in te grijpen. Maar het zwijgen tussen hen doorbreken, al was het maar met één scheldwoord, zou een overwinning voor zijn broer hebben betekend. Bovendien hadden ze tussen zich in zulke grote vlakten van stilte uitgespreid, dat, als ze elkaar zo van het ene uiteinde naar het andere hadden uitgescholden, hun woorden er niet doorheen zouden zijn gedrongen.

Toen Mie Bergman op zondag kwam om het koper te poetsen, overhandigde Adriaen haar een briefje, met de vraag of ze het naar Saft in de tuin wilde brengen. Saft las het met op elkaar geklemde lippen. Hij werd woedend, vloekte, wilde zich op zijn broer storten, hem wurgen en tegelijkertijd zijn woede in zijn gezicht spuwen. Plotseling hield hij in: ook hij wilde niet degene zijn die de harde muren van ijs en staal tussen hen zou doorbreken. Hij stopte de brief in zijn zak. Hij zou schriftelijk antwoorden.

Zo schreven ze elkaar maandenlang hun wrok en woede, ieder op zoek naar de woorden die uiteindelijk het zekerst het geduld en de koppigheid van de ander zouden breken.

Ook Adriaen werd met schande overladen. De verkoopster van Beliquien gooide hem eruit, zette de mensen tegen hem op, beschuldigde hem van brutaliteit, schreeuwde hem op klaarlichte dag haar minachting door het raam na. Men vertrouwde de koorknapen toe aan de koster.

In het dorp begon men zich te verontwaardigen. De brieven van Saft werden steeds minachtender. Toen Adriaen er een opende, gingen zijn vingers stinken door de onreinheid die erin zat.

Mie Bergman keek geschrokken naar het tweetal. Eindeloos lange middagen had Adriaen zich toegelegd op het kloven van hout. Volgens een bepaalde methode werkte hij somber voor zich uit. Als de dienstmeid langskwam, keek hij haar met zo’n koude, scherpe blik aan, dat zij – de enige ziel op aarde die nog een beetje van hem hield – plotseling door een schrik werd overvallen dat hij haar, louter uit wreedheid, die arme oude arbeidershanden zou kunnen afhakken. ’s Avonds, bij kaarslicht aan de haard zittend, dacht ze terug aan het glansrijke verleden van herberg „Zum sanften Tod”. Ze was er amper vijftien jaar oud toen ze daar in dienst trad. Vier dienstmeisjes werkten in de keuken; ze zouten worst en spek, ze sneden belegde broodjes voor een leger pelgrims. In die tijd stond de Moeder Gods met bloemen versierd in haar zilveren nis. Haar mantel was geborduurd met het verhaal van de heilige Amandus en de heilige Georg. In één jaar verdienden de vader van Adriaens en Saft destijds duizend taler en driehonderd Brabantse. Ze had ze op een avond als gouden macarons op de tafel op een rijtje zien liggen.

Was het mogelijk, o God, dat ze nu alleen en slechts één keer per week het vuur in de oude haard aanstak? Aan de muren van de keuken verschenen vochtige schimmelvlekken. De kasten stonden leeg. De stenen tegels staken omhoog en waren afgebrokkeld. De gaten van de gebroken ruiten waren dichtgeplakt met met vernis bestreken papier, waardoor de wind naar binnen kon waaien. En in het reusachtige, uitgestorven huis dwaalden Adriaen en Saft, de heren, als twee woeste honden rond.

Op een zondag bleven de vaste gasten van de „Zachte Dood“ weg. Ze lieten hun pijpen ophalen. Het koper van de pijpen verloor zijn glans, en de slingerklok tikte voortaan alleen nog voor de verlaten, eentonig witte muren. De laatste dwang die hen ertoe had gedwongen tegenover elkaar te zitten, was de twee broers nu bespaard gebleven.

Het ging zo ver dat ze het geluid dat de ander in huis veroorzaakte, gingen haten. Als Adriaen zijn hout kliefde, begon Saft, alleen maar om het lawaai van de bijl te overstemmen, spijkers in de muren te slaan. Het irriteerde hen om elkaars voetstappen en hoesten te horen, om hun aanwezigheid te voelen, die nu eens hier, dan weer daar te merken was, vooral ’s nachts, wanneer ze in de aangrenzende kamers snurkten. De een vluchtte naar de zolder, de ander naar de kelder om daar te slapen.

Op een ochtend vergat Adriaen de luiken open te doen. Toen het sap opraakte, dacht hij: zo zal het huis eruitzien als Adriaen er niet meer zal zijn. Toen Adriaen thuiskwam, had hij dezelfde gedachte met betrekking tot zijn broer.

De oude Mie Bergman werd ziek en zat ineengedoken in een fauteuil. Nu beseften ze dat zij als enigen nog de restanten van hun huishouden bij elkaar hielden. Hun haat verloor de toeschouwer, zijn noodzakelijke getuige. Ze moesten met elkaar praten of elkaar doden.

Saft mengde enkele scheerlingblaadjes door de groenten ; Adriaen verstopte arsenicum op de bodem van de suikerstrooier.

Dit gebeurde op dezelfde dag, tijdens dezelfde maaltijd. Toen, op de een of andere manier hun wederzijdse misdaad vermoedend, en toch hardnekkig volhardend in hun definitieve stilzwijgen, trok ieder van hen zich terug om te sterven, de een boven, de ander beneden, in de tegenovergestelde uiteinden van herberg „De Zachte Dood”.

In het dorp - Inhoud

In de nachtelijke stilte sloeg om middernacht een blikseminslag zo verschrikkelijk in dat men had kunnen zweren dat hij het dorp in tweeën brak. Iedereen dacht dat zijn dak was doorboord. Aan de ramen verschenen hoofden. Gust Laer, de timmerman, en Thys Blokkar, de stoelvlechter, zagen als eersten de gloed van het vuur op de top van de kerktoren. Lange tijd bleef dat hun trots.

De klokkenluider drong op blote voeten, in zijn hemd, de kerk binnen. Hij klom, met in beide handen

twee enorme emmers, de stenen trap op. Toen hij bij de gang van het klokkenkoor was aangekomen, kon hij in het donker de omhooggaande ladders niet vinden. Zijn hele leven was hij halverwege blijven staan. De grafdelver volgde hem. Hij gooide de emmers omver. Ze maakten ruzie in het donker. Plotseling bracht de angst voor de vuurzee, die boven hen woedde en die zij alleen niet konden zien, hen ertoe om te vluchten. Ze rolden naar beneden en versperden daarbij de weg voor degenen die naar boven kwamen.

Op het kerkhof verzamelde zich de menigte. Men vertrapte de heuvels, duwde kruisen omver. Hele families kwamen langs de straten aangerend: vrouwen die hun kinderen tegen zich aan drukten, mannen met opgeheven mestvorken en schoppen, alsof ze het beest dat zich daarboven bewoog, wilden doden.

Men rolde lege vaten naar de rivier, maar het water was te ver weg, het peil te laag. De vissers gedroegen zich bijna wanhopig, terwijl de leraar op de drempel van de sacristie in alle rust de aard van de bliksem probeerde uit te leggen.

De kerktoren? Die stamt uit onheuglijke tijden. Niemand had hem zien bouwen. De oostelijke regen had hem bedekt met fijn mos, dat leek op groene rijp. Zijn vier wijzerplaten straalden in hun rondingen, zijn funderingsstenen leken onverwoestbaar. De bliksem die hem trof, beging zeker godslastering.

„Haast u naar Tamise en Termonde om hulp te halen”, riep de burgemeester. En de grafdelver begon, terwijl de klokken nog levend klonken, de stormklok te luiden.

De klanken zweefden weg, de arme, ademloze klanken, met „Hü” en „Ho”, eeuwig gelijk in hun tonen; iedereen had ze al sinds zijn kindertijd gehoord, en voor sommigen betekenden ze alle muziek die ze kenden. Het vuur streed echter onverschillig naar beneden. De hele leisteenpantsering brokkelde af en verspreidde zich in de verte, als een zwerm rode snipjes. Machtige stukken van de pijlers en het dakgebinte

gaven mee. Kraaien vluchtten met luid, wild gekrijs. Uilen, verblind door het licht, vielen met verschroeide vleugels terug in de vlammen. Al lang was de gouden haan op de top gesmolten.

Twee reusachtige paarden, die ruw waren gewekt, baanden zich, bereden door twee stoere kerels, hinnikend een weg door de menigte. Het waren de alarmbodes die naar de steden reden, waar hulp te verwachten was.

Tevergeefs zocht men de priester; de onderwijzer dacht dat hij daar naast de burgemeester stond; de klokkenluider meende hem met de onderwijzer te hebben zien praten, en de burgemeester met de klokkenluider. Welke hulp had hij trouwens kunnen brengen, aangezien ook zijn verstand door het vuur leek te zijn aangetast?

De smid en de timmerman waren op het dak van de kerk geklommen. Via ladders werd het water naar hen omhoog gereikt. Om in geen geval nutteloos te lijken, gooiden ze het van een afstand op goed geluk tegen de vlammen, die af en toe werden geraakt.

De gloed vormde een trechter. De wijzers op de wijzerplaat waren stil blijven staan. Iemand schreeuwde: ‘De klokken gaan vallen!’ Er volgde een minuut van waanzinnige angst. Met een knal, stoten en klappen, zich in de sprong opbollend, vond de eerste val plaats. Ze lag al op de grond, terwijl men dacht dat ze nog hing. Een enorm gat gaapte en spuwde stof uit. Enkelen kwamen dichterbij. De tweede klok suiste net naar beneden en doodde hen.

Nu klonk er gehuil en geschreeuw. Iedereen wilde de twee klokken zien en de mensen, die nu slechts één grote stapel lijken waren. Men moest de menigte met vuistslagen terugdringen: de kerk zelf werd immers bedreigd.

Steile, hevige vlammen schoten als schrille kreten uit de toren omhoog. Ze vlogen uiteen als haren van gloeiende kolen, als flarden bloed. Af en toe laaide het aan de overkant van de rivier op, en verre bomen reikten plotseling rood de lucht in. Het was een voortdurend gesis, een vliegend, springend razen naar de hemel.

Men moest de pastoor zoeken, opdat hij de hosties en relikwieën zou redden. Men rende naar de pastorie. De deur was op slot. Alles leek er stil; alleen een verlicht raam getuigde ervan dat men wakker was.

„De pastoor bidt en wil alleen blijven”, antwoordde de dienstmeid.

De burgemeester en de onderwijzer konden hun oren niet geloven en keken elkaar schouderophalend aan. Sommigen mopperden en wilden met geweld binnendringen. Ze durfden het niet. De smid en de timmerman hadden het dak verlaten, ervan overtuigd dat de scheidingswand die de toren van de kerk en het schip scheidde, eveneens in brand zou vliegen. Het vuur likte al met zijn duizend vlammen langs de muur omhoog, en de balken knetterden.

Maar plotseling volgde een totale instorting. Uit de uitgeholde toren steeg een dikke, trage rookkolom op; men zag de muren gloeien, de wanden en hele stukken metselwerk, het ene na het andere, in de vlammen storten. De klokkentoren was verdwenen. In het oosten brak de dag aan.

Pas nu zag men de volle ellende van dit schouwspel. Het dorp zag eruit alsof het was geplunderd: de huizen stonden daar met open deuren en ramen, verwoest, in wanorde, stil in hun verlatenheid; op het kerkhof was het gras vertrapt, de hekken en kruisen gebroken, alsof er lijkenschending had plaatsgevonden; houten emmers, kuipen en vaten lagen in hopen door elkaar gegooid, en langs de paden zag men de sporen van het afval en de uitwerpselen waarmee men de brand had gehoopt te blussen.

Eindelijk zag men op de landweg de verwachte hulp opduiken: het galopperende span, de koperen pompen, de helmen en de schoppen.

De kermis van Opdorp - Inhoud

ELK JAAR in juni vindt in het kleine dorpje Opdorp, vlak bij de grens van Vlaanderen en Brabant, een beroemde jaarmarkt plaats met kleurrijk en vrolijk opgedirkte paarden. Rondom een groot, met gras versierd en door iepen, essen en wilgen omzoomd vierkant staan de huizen op een rij — hun muren lijken op witte rokken, hun daken op rode mutsen —, en ze waken over elkaar met de frisgewassen en schone ogen van hun ramen. Aan het einde staat de kerk met de toren en zijn goudglanzende haan; eromheen ligt het armoedige, onomheinde kerkhof.

Het dorpje is stil, triest, onopvallend. Het werk verloopt daar regelmatig, zonder haast, met trage handen, alsof men, zonder het ooit in de war te brengen, het nuttige en kostbare weefsel van de tijd wil afrollen.

Op werkdagen stroomt er een geur van boter en melk uit de kelders. Langzaam voorttrekkende kuddes koeien keren ’s avonds terug van de drinkplaats

en de weiden naar huis; achter hen fluit de koeherder zijn lied. Er klinkt gebrul, een poort kraakt voordat hij dichtgaat. Alleen de toren verspreidt met zijn klokgelui op zondag een beetje vroom en warmer leven. Men verdringt zich voor de mis, de vespers, het slotgebed. Vanaf maandag wordt het leven weer stil en keert het terug naar zijn geregelde en eentonige orde.

Maar de jaarmarkt van Opdorp is beroemd. Daar verschijnen bij de eerste ochtendschemering de onhandige veulens, die naast hun moeders met een kinderlijke draf rondhuppelen; de reusachtige hengsten, die door boerenjongens aan het halster worden geleid; dan werkpaarden, een

soort eigenzinnige en nog krachtige dienaren na God weet hoeveel oogsten en zaaiwerk, God weet hoeveel inspanningen in de zachte, vruchtbare grond van de Vlaamse herfstgrond.

Ze trekken langs de kraampjes, en de clowns laten ze schrikken met hun lawaai, slaan met hun houten zwaarden op hun kruis, schelden op hun onhandige manier en lachen zich belachelijk over hun wollige staarten en de hoeven die door hun ruige vacht nog logger lijken, die groot en rond zijn als reusachtige sponzen. Er ontstaat ruzie tussen boeren en clowns; de enen bevestigen

hun woede met vuistslagen, de anderen schudden behendig en lachend hun scheldwoorden als het ware uit hun mouw en onderstrepen die met een duw in de neus. Er klinken kreten, die langs de aankondigingsborden vliegen, zich verspreiden in de steegjes en steegjes van tentdoek en zich vermengen met het hinniken van de paarden, het getrappel van de hoeven, het geluid van de struikelende galop op de bestrating. Zodra de trompetten, de trombones en de grote trommel zich laten horen, verandert het spektakel in een razernij. Het is alsof het hele dorp is veranderd in een reusachtig boeket van lawaai, waarin schrille tonen, brutale fluitjes en vreselijke geluiden de ruwe, sombere en rode bloemen voorstellen.

Toch komen de mensen uit de omgeving, hoewel het er elk jaar tijdens dit feest nog steeds erg uitbundig aan toe gaat, steeds schaarser opdagen. Ze hebben daar hun goede redenen voor.

Vroeger stuurden de bisschoppen van Gent en Tournai hun stalmeesters erheen, de grote abdijen van Aberbode en Perck maakten daar hun keuze uit hun dieren, en vooral de begrafenisdienst van de kleine stad Termonde om de vijf jaar haar meest praalvolle lijkwagens, getrokken door vier zwarte, versleten, magere Moren, die na enkele dienstjaren moesten worden vervangen, zodat de pracht en praal van de goed georganiseerde begrafenisplechtigheden geen kritiek te vrezen had.

Zodra de aankomst van de wagen werd aangekondigd, beklommen de narren weer het podium en overtroffen elkaar in gekke toespraken. Vier vergulde skeletten hingen aan de zijkant van het voertuig; een clown kneep ze in de kin, een andere stak bloemen in hun bottenholtes. De muzikanten bliezen met opgezwollen wangen heftige rouwmarsen, opgewonden apen slingerden zich in sprongen langs de planken van de kraampjes, en de slangenbezweerster, met haar reuzenslang om haar lichaam gewikkeld, greep de kop van het dier en stak die met open bek uit naar het naderende, duistere voertuig.

Het span reed langzaam langs het cynische en groteske maskerade-spektakel en streek met zijn verenpluimen en zwarte versieringen langs de ordinaire, schreeuwerige versieringen, de kriskras opgeplakte affiches en de gehesen vlaggen en wimpels. De wagen zat vol nutteloze straatjongens en -meisjes, die op de planken, die anders dienden om de doodskisten te dragen, ronddansten en elkaar heen en weer duwden. Naast de klokkentoren hadden zich een of twee kostertjes opgesteld. En om de schanddaad compleet te maken, brandden de lichten van de vier lantaarns somber en zinloos.

De koetsier stopte bij herberg „Zu den drei Königen“. Zodra hij de paarden had afgespannen, verkocht hij zijn dieren, die de slachter met schele ogen aanstaarden. Hij kocht snel andere in, zonder al te veel op de prijs af te dingen; de begrafenisonderneming van Termonde was rijk.

En nauwelijks was de waardin betaald, het glas haastig leeggedronken, de harnassen en het zadelgerei geborsteld, de riemen ingekort of verlengd … al naar gelang de maat van de nieuwe en ditmaal levendige paarden, kwam het verjongde span met de kerkvoogden en straatjongens, die op de zitplaatsen en planken troonden, weer in beweging.

Het sloeg dezelfde weg in als waarlangs het was gekomen, maar deze keer stopten de kermisgangers, die nu ernstiger en bijna eerbiedig stil bleven staan bij het zien van zijn fatsoenlijke uiterlijk, met al hun capriolen. Een beetje verbazing, zo niet zelfs een beetje angst, had hen bevangen, en men zag hoe hun vrouwen een kruis sloegen. De Dood, die ’s ochtends gehavend, mank, uitgeput en tot niets meer bruikbaar leek, draafde nu, opgedirkt alsof hij ten strijde trok, weer vrolijk weg.

Nu gebeurde het, het moet zo’n twintig jaar geleden zijn – en sindsdien is de jaarmarkt als vervloekt –, dat de nieuw gekozen paarden

zo onstuimig en onhandelbaar dat ze het dorp in een stormloop verlieten. Ze renden kraampjes en stellingen omver, en verderop, op de landweg, liepen ze dankzij een aan de wegkant geplaatste vogelverschrikker er dwars doorheen. De mensen die op de wagens waren geklommen, raakten in paniek; sommigen sprongen, met het risico zich te pletten, op de taluds in de zachte aarde langs de weg, anderen weer, tegen elkaar aangekropen, slaakten zulke vreselijke kreten dat de mensen met naar de hemel opgeheven handen uit de boerderijen tevoorschijn kwamen. In de volle zon, met wapperende gordijnen en rammelende wielen, raasde de lijkwagen, een levendig zwart gerammel, voorbij. De lantaarns sprongen op en neer in hun voetstukken, het ontwortelde kruis werd heftig heen en weer geschud van rechts naar links en van links naar rechts, de zilveren franjes raakten verstrikt in de struiken en aan de takken bleven zwarte flarden hangen.

Vanaf de wallen in Termonde zag men deze wervelwind naderen, en de schrik was groot. Men vreesde vooral voor de kerkvoorgangers, deze eerbare, degelijke hoogwaardigheidsbekleders, wier benen niet meer soepel genoeg waren om weg te springen.

De woest razende lijkwagen doorkruiste de hele stad. Dat leidde tot geschreeuw en geklaag. De ontzetting verspreidde zich van huis tot huis, van wijk tot wijk. Men zag vrouwen die hun handen uitstrekten naar hun jongens of meisjes, die door de wervelwind werden meegesleurd. Een oude man werd omvergelopen. De straten liepen leeg … Bleke gezichten drukten zich tegen de ruiten. Mensen renden buiten adem achter de wagen aan. De klokkenluider op het hoofdplein wilde de stormklok

klok luiden, maar de dood ging te snel, en de bliksem van zijn voorbijrazende rit trof al het tegenoverliggende uiteinde van de voorsteden.

De uitzinnige paarden, wit van het schuimende zweet, met bloed aan hun bekken, stopten pas voor een begraafplaatsmuur. Een van hen viel neer. Een klein meisje kwam om het leven. Een kerkvoogd kreeg zijn been verpletterd. Alle anderen liepen verwondingen op. Alleen de koetsier kwam er ongeschonden vanaf, zonder ook maar de kleinste schram, en aangezien de paarden op hun beurt van hun schrik waren bekomen, lachte hij uiteindelijk om het avontuur.

Maar de menigte kon haar angst niet van zich afzetten. Wat voor een ongelukkige gebeurtenis zou dit zo opvallende ongeluk wel niet voorspellen? Ze verdubbelden hun gebeden en devotieoefeningen. Het hielp niets.

Tijdens de eindeloze winter werd de stad geteisterd door een onbekende koorts, en de Schelde trad driemaal buiten haar oevers.

De straten waar de lijkwagen doorheen was gereden, werden als eerste getroffen. De rouw strekte zich uit tot aan Opdorp.

Hoezeer verdween de rust uit het zuivere, aardige dorp! Dagelijks was er een sterfgeval. Dit duurde maandenlang voort, zodat men de begraafplaats moest uitbreiden.

Zelfs vandaag de dag is de herinnering aan deze zwarte gebeurtenis nog nauwelijks vervaagd; men zegt zelfs dat over een paar jaar de beroemde jaarmarkt van Opdorp uit de kalenders zal worden geschrapt.

De drie vriendinnen - Inhoud

De onderwijzer noemde ze de drie Schikgodinnen.

Elke donderdag rond vier uur kwamen ze bij elkaar voor drie kopjes koffie. Als de bijeenkomst bij Dietje Knickelbel plaatsvond, klapperde de magere Trien Pyck met haar wandelstok door de Klosterstraße, terwijl Wanne Biebuick, die weliswaar beweeglijker was, maar daardoor vanwege haar bijziendheid onzekerder, via de Flohecke aan kwam. Vanaf daar vervolgden ze hun weg met z’n tweeën en klaagden ze samen over hun kwalen. De ene zei: „Mijn arme ogen”, de andere: „Mijn arme been”. Maar uiteindelijk kwamen ze het eens over een „Laten we maar gewoon doorlopen”, waarmee ze op die manier, zonder het te weten, het hele op en neer van het menselijk lijden samenvatten.

Dietje woonde vlakbij een Kalvarieberg. De twee oude vrouwen bleven even in gebed staan. Hier kronkelde een grote Christus aan het kruis. Een reusachtige doornenkroon was van zijn voorhoofd over zijn ogen gezakt, een lanspunt was tussen zijn ribben blijven steken, en de door pijn vertrokken uitdrukking was zo angstaanjagend weergegeven dat men in de herfst, tijdens de hevigste stormen, zei: „Luister, God zelf schudt aan zijn kruis.”

Vanuit haar raam gluurde Dietje naar haar twee vriendinnen. Zodra deze hun gebed hadden beëindigd, opende ze de deur en nam hun jassen aan. De koffie dampte op de tafel. Wanne en Trien hadden een hele tijd nodig om plaats te nemen.

Ze lieten onderzoekende blikken door de kamer dwalen, bekeken de krullen van het fijne zand rondom het meubilair en de hortensia’s die in struiken de veelheid van hun roze bloemen ontvouwden. Daarna lieten ze zich allebei in hun vertrouwde fauteuils zakken; twee katten sprongen in de hoop op een lekkernij op hun schoot.

En Trien Pyck aaide ze over hun kop en vertelde (het was de honderdste keer) het verhaal van haar moeder, die, om haar daar uit de schuur van de veerman te halen, midden in de stroming 's nachts de rivier overstak en er opnieuw doorheen zwom. Ze deed alsof ze het zelf niet geloofde. Ze bracht haar verhaal tot leven met de uitroep: „Is het mogelijk, vier keer zwemmend deze weg, twee keer heen, twee keer terug!” En toen ze het verhaal beëindigde, voegde ze eraan toe: „De pastoor zelf heeft het me verteld.”

Wanne trok daaruit de conclusie: „Een kater zou dat nooit hebben gedaan.” En in haar gedachten kon men lezen: „Dat staat vast: de mannen zijn lang niet zoveel waard als de vrouwen.” „Dat is echt waar”, antwoordde de oude Pyck met haar ogen.

van het dorp naderden, aan de overkant op de stoep voorbijklapperden, langzaam wegstierven, waarna er weer stilte heerste.

„Dat is de horlogemaker Claes, die zijn horloge terugbrengt naar de schepen. En dit is Jan Maes, de kolenman, ik hoor de spijkers van zijn schoenen op de bestrating rinkelen.”

„Wees stil, het is de kapelaan die naar de Goddschaps gaat: hun zoon zal de nacht niet overleven.”

„Helemaal niet: het is de pastoor. Alleen hij loopt zo vastberaden. Het lijkt wel alsof ik het belletje van de apotheek hoor ...”

„Het is de bel van de petroleumhandelaar. Hij schudt het vat op zijn kar.”

Ze zwegen. Een luid, onregelmatig geluid, een soort gestommel, kwam vanuit het platteland op hen af. Trien, hoewel ze vermoedde dat slechts een vrachtwagen al dat lawaai veroorzaakte, deed alsof ze in een ramp geloofde.

„Zou de wereld niet ten onder gaan?” De geschrokken Wanne gaf geen antwoord. Maar al snel hoorde men de voetstappen van de paarden,

het geluid van kettingen op het ritme van de draf; het was de bierwagen van de slijtagehandelaar Blaes, die deze vermeende wereldondergang veroorzaakte.

De lantaarnopsteker ging naar huis en schuurde daarbij met zijn ladder langs de muren. Hij hinkte en zong:

„De maanvrouw Anne
heeft in haar pan
heeft een dukaat uit Vlaanderen;

Hoe ver hij ook zou willen zwerven, Of het nu een dwaas was of een Jood, hij heeft hem vast gevonden, in zijn hoed.”

„Nou, ik ken iemand die hem gestolen heeft. Hij viste hem op van de bodem van een bron, verkocht hem en werd er rijk van. Hij noemt zichzelf Klaes en is mijn broer.”

Wanne sprak plotseling snel. Zij was de erfgename van Klaes. Op een dag zou ze zeker rijk zijn. In gedachten berekende ze dood en erfenis, en zonder bijzondere overgang sprak ze verder:

„. . . Dan zal ik goede werken verrichten. Ik zal de congregatie een prachtige monstrans schenken, in de kerk zal voor mij een stoel van mahonie staan en een groot tapijt voor mijn arme voeten. In de kelder zal ik wijn hebben om aan de pastoor aan te bieden. Ik zal jullie, jou, Trien, en jou, Dietje, een rozenkrans van zilver en parelmoer schenken, die in Rome is gewijd, en ik zal echt de kosten betalen zodat hij de heilige reis kan maken. Ik zal prefectin worden van de heilige Rozenkransorde en, als ik sterf, de kerk een zo aanzienlijk legaat nalaten dat er duizend missen voor mijn ziel zullen worden opgedragen.”

Terwijl ze dit zei, maakte Wanne Rieb-uick een gebaar waardoor ze volledig uit haar fauteuil omhoog schoot. De kat sprong, alsof ze geschrokken was, van haar knieën. Er viel een stilte. Risher had Dietje niet meer dan ja en nee gezegd, alleen om af en toe een kleine, vluchtige schakel aan de keten van de weer tot leven gewekte herinneringen te voegen. Nu sprak ook zij.

En wel over de oude Pier Thys, die afgelopen zondag, alleen tijdens de mis, achter zijn raam was gestorven. Het hele dorp kon hem, toen het uit de kerk kwam, achter zijn ruiten zien liggen, bleek en stijf als een heilige in een glazen kist. Men had hem een waardige begrafenis bereid. Er waren overvloedig bloemen geschonken. Het boeket dat op dat moment op de tafel stond, had zelfs zijn kist geraakt.

Dietje, die de nieuwsgierigheid van haar vriendinnen voorzag, gaf toe dat de grafdelver het haar na de begrafenis had gegeven.

Men sprak nog over de onderwijzer, over de kapucijner die afzondering van de wereld had gepredikt, over de bedelaar met het muisgezicht, die elke week op de deuren klopte. Maar bij dit alles ontbrak de schwung. Een heimelijke, maar diepe ontroering verontrustte de drie vriendinnen.

Toen nam Dietje, die niet was vergeten dat ze alle drie ooit tot waanzin toe verliefd waren geweest op de knappe

knappe kerel, die Pier Thys was geweest, wel, ja, dat ze, vervuld van hevige jaloezie jegens elkaar, elkaar naar de hel hadden gewenst , maar verzwijgend dat zij de uitverkorene was geweest, maakte nu drie delen van het bleke viooltjesboeket, hield het kleinste voor zichzelf en legde de twee andere in de arme oude handen van haar metgezellen.

Een avond - Inhoud

„Ik ga weg en kom weer terug”, riep mijn zeer ijverige vriend, met wie ik zojuist in het reusachtige hostel aan het einde van een van de uitgestorven steden van het oude Spanje was beland, me na terwijl hij wegliep.

Ik zag hem snel de trap afdalen, en zijn laatste „Ik kom snel terug“ hoorde ik pas toen het geluid van zijn voeten die over de treden en trapportalen

voetstappen. Alleen achtergebleven leunde ik over het balkon. Mensen, hooghartig in hun smerigheid, paradeerden onder de arcades, griezelige bedelaars blokkeerden de drempels van de deuren, honden huilden voor de tralies van de kloosters of voor oude kruisen die hier en daar nog stonden als overblijfselen van een begraafplaatsruïne. De schemering versterkte het mysterieuze karakter van de straten, waarvan de huizen, badend in het licht van de avondzon, bewoond leken te worden door duistere figuren. Mijn blik dook door een raam naar binnen. Ik was getuige van grote, heftige gebaren, van een beweging die van zaal naar zaal liep, van een plotselinge bijeenkomst voor een schilderij dat aan een muur hing; ik zag hoe men neerknielde voor twee grote voeten van Christus, die tussen kaarsen en flikkerende votiefbeeldjes levend bloed leek te vergieten.

Plotseling scheen daar, aan het einde van een laan, een eerste lantaarn als een groene steen.

Ik keek op mijn horloge. Er was een uur verstreken sinds mijn vriend was weggegaan. Een diep gevoel van angst bekroop me. Vanaf het moment dat ik naar buiten was gaan kijken, mijn lichaam als het ware over deze hele stad gebogen, had een langzame maar zekere angst mijn gedachten in vuur en vlam gezet. Ik verbeeldde me dat mijn vriend in gevaar was geraakt, was overvallen of beroofd. Ik wist niet welke richting hij was ingeslagen, wist niet waarheen hij was gegaan, waarom hij was vertrokken. Zijn vertrek leek me onverklaarbaar, alsof het op de een of andere manier dwingend was opgelegd en gewild door een vreemde en vijandige kracht.

Ik speurde de voorbijgangers af, alleen maar om ze verdacht te vinden. Het waren oude vrouwen, die door uitputting en ziekte heel bijzonder uitgehold waren, bijna naakte kinderen, wier geschreeuw en gejammer door de moeder aan haar borst werd gesmoord. Toen kwamen er mannen — en nogal ruwe — met lange stokken, aan het uiteinde waarvan iets gloeide. Er kwam een span voorbij met opgewonden paarden en een wild, ijzeren gekletter.

De nacht was langzamerhand dichter geworden. Een hele rij lichten brandde langs de trottoirs. De ene klokkentoren na de andere ontwaakte, de grote klokken begonnen te luiden.

Niet ver van mij slokte een kerk met open poorten een menigte op. Ik zag hen als mieren in deze reusachtige mond verdwijnen, en dit langzame en aanhoudende opslokken kreeg in mijn ogen een verontrustende betekenis. Was mijn arme kameraad daar niet tussen de menigte verpletterd en, zonder dat hij dat wilde, tegen dit onbekende aangedrukt, tegen de diepte van die duisternis, waaruit de klok met hardnekkig en hartstochtelijk gekraak en gekletter leek te komen?

Ik moet een kreet hebben geslaakt, want een oude man, die al een tijdje tegenover mij aan de andere kant van de straat was blijven staan, riep me, alsof hij alleen maar op een voorwendsel wachtte om mij te antwoorden, onbegrijpelijke woorden toe en liep vervolgens weg met

een uitgestrekt, verwijtend gebaar.

Nu werd ik door een zeer hevige angst overvallen. De woning waarin we waren gaan wonen, bestond uit kleine, mysterieuze, ouderwetse kamers. In de hoeken had zich een tragische duisternis opgehoopt. Ik kleedde me haastig aan en begon koortsachtig door de stad in alle richtingen te rennen, eerst bedachtzaam, daarna rennend en ten slotte buiten zinnen.

Ik meende mijn vriend nu eens te zien tussen de wandelaars die tegen de reling van een reusachtige stenen brug leunden, dan weer op de achtergrond van een kelder, waar vreselijke drinkers elkaar bij een bar aanstootten, dan weer onder een reusachtige kandelaar, waarvan de plotselinge flikkerende gloed een gevecht tussen slangen en adelaars verlichtte.

Telkens botste ik rechtstreeks tegen elk van deze beelden aan, in mijn hoofd werd het steeds verwarrender, mijn ogen waren gekweld en mijn hart leek in een bankschroef geklemd. Ik besloot terug te keren. Maar nauwelijks had ik een paar stappen gezet, of mijn angst veranderde van aard. Ik dacht niet meer aan mijn vriend, noch aan zijn Verius noch aan zijn dood. Ik was nu zelf het voorwerp van mijn onrust. Snel naar huis! O! Dat rennen in de avond door straten, waarvan de gevels angst inboezemden. Torens rezen op aan de hoeken van de pleinen alsof ze vanuit het onbekende tot aan de sterren waren gebouwd, wijnkelders gevuld met geschreeuw en ruzie, machtige huizen waarvan de scharnieren en deuren klonken als kanonnen.

Nog mysterieuzer dan daarnet en met een nog onontkoombare vijandigheid leken de voorbijgangers mij. Zou ik het hen kunnen vragen, om de juiste weg weer te vinden? Ik voelde dat het allemaal boeven waren, messenstikkers, sinistere bandieten. Ik liep midden op straat, voortdurend om me heen kijkend, verlamd van angst en meer dan wat ook ter wereld vrezend dat men

mijn angst zou kunnen vermoeden. Een kleine gebochelde die lucifers verkocht, kwam op me af. Ik sprong achteruit om hem te ontwijken. Een hoer fluisterde me onzinnige woorden toe. Ik versnelde mijn pas aanzienlijk; ik durfde haar niet met ruwe heftigheid weg te duwen. In een met glas overdekte galerij stond een van die afschuwelijke bedelaars in een mantel, zoals ze me sinds mijn aankomst al onrust hadden bezorgd, en blokkeerde met zijn gebaar de hele doorgang. Ik keerde om. En de uren sloegen boven mij in de kathedralen als stalen zwaarden die met elkaar strijden.

Plotseling zag ik het huis waar we verbleven, recht voor me. Bevend stak ik de sleutel in de deur. Wat wachtte me daarachter? Mijn vriend was zo ver uit mijn angsten verdwenen, dat ik niet eens vroeg of hij was teruggekeerd. Ik doorzocht alle kamers van ons appartement, de ene na de andere, scheen met mijn kaars onder de bedden, in de geopende en snel weer gesloten kasten, tussen de poten van de banken en de tafels; ik sloot de deuren af, schoof de meubels opzij en schrok zelf van deze durf om mijn angst te willen kalmeren. Ik laadde ook mijn revolver. In mijn kamer nam ik vervolgens de grootste voorzorgsmaatregelen in acht. Waarom? Ik had toch zeker geen zin om te slapen. Ik begon te lezen, mijn ogen strak op de pagina’s gericht; maar daar, in de richting van de deur, in de richting van het raam, lag mijn hele aandacht op de loer. Omdat het huis per verdieping werd verhuurd, hoorde ik op de trap voetstappen naar boven komen, die het ritme van mijn angst weergeven. Iemand bleef op mijn gang staan. Ik sprong uit bed, omdat ik dacht dat er ingebroken werd. Er schoot me een briljant idee te binnen: de politie waarschuwen. Ik kleedde me weer half aan. Maar nauwelijks was ik op straat aangekomen, of al mijn koorts greep me weer. Moest ik opnieuw de stad doorkruisen, die bedelaars tegenkomen die daar als monumenten stonden en onderduiken in dit labyrint van de nacht, waaruit ik als door een wonder was ontsnapt? Zou ik al mijn onrust opnieuw opwekken en die tot waanzin laten escaleren? Ik liep opnieuw de trap op, toen ik, aangekomen bij mijn woning, begon te beven bij de gedachte aan wat er in mijn kamer zou kunnen zijn gebeurd sinds ik die – nog maar een ogenblik geleden – had verlaten.

Ik herinner me dat ik me op de drempel met vermoeide, zware armen neerliet, aan die plek vastgeklonken en tegelijkertijd alsof ik omhoog werd getild en weggejaagd door de duizend zinloze handen die me naar buiten duwden. Ik hoorde andere huurders naar boven komen. Ik luisterde naar hun luidruchtige gesprekken; ze kwamen dichterbij. Voorovergebogen over de balustrade dacht ik gebaren naar hen te maken, hen te roepen, hen iets te zeggen, en toch schoot ik onwillekeurig terug tegen de muur, hield ik me stil, hield ik mijn adem in, verstopte ik me platgedrukt, piepklein,

de hoeken en kanten te onderzoeken, mijn bed te zoeken en te gaan slapen. De bewaker doorzocht zorgvuldig de salon, het toilet, stak zijn lantaarn aan en liep zijn ronde door alle kamers. Om mijn woorden kracht bij te zetten — wat me heel gemakkelijk afging —, deed ik alsof er een kistje op dat tafeltje had gestaan, tussen deze en die kandelaars en mijn reistassen, en dat dit kistje verdwenen was. Met toenemende vrijmoedigheid begon ik te fulmineren tegen de oplichters die op reizigers loeren, hen naar de hotels volgen, en tegen de autoriteiten, die er nooit in slagen, hoe ze het ook proberen, de schuldigen op te sporen. Op dat moment moet ik wel enkele ietwat overdreven woorden hebben gebruikt, want de nachtwaker glimlachte, en ik zag een lichte schaduw van ongeloof in zijn ogen. Ik raakte geïrriteerd.

„Het staat vast,” legde ik hem uit, „dat er een uur geleden een sieraad in een blauw kistje lag, dat dit sieraad – een medaillon – versierd was met parels en dat het haren bevatte die in arabesken waren ingelegd.”

En toen de man me onderbrak om me te verzekeren dat het huis betrouwbaar was en de wijk de rustigste van de stad, antwoordde ik dat ik in bed had gelegen toen ik plotseling werd gewekt door een krassend geluid — alsof er een diamant over een ruit werd gehaald of een voorwerp over een marmeren tafelblad —; toen ik snel was toegesneld, was er een man voor mijn neus verdwenen, die de deur achter zich dichtsloeg. Wat de kist betreft: die had aan de onderkant vier koperen spijkers, en het was een van die piepende en krakende spijkers die me uit mijn slaap had gewekt. De bewaker keek me recht in de ogen.

„Volg mij,” beval hij, „en dien uw klacht elders in.”

Maar daar wilde ik niet op ingaan. Ik verzette me, omdat mijn vriend naar huis zou komen

— mijn vriend, hij was slechts een voorwendsel — en ik geen moment in dit verdachte huis de papieren en de andere herinneringen die van ons waren, wilde achterlaten.

Opnieuw verscheen er een glimlach in de ogen van de nachtwaker. Ik had zin om hem te slaan.

Plotseling ging de deur open en hij, die de bron van mijn angst was geweest, hij, naar wie ik tevergeefs smachtend, ja waanzinnig in de hele stad had gezocht, kwam binnen.

Ik wierp me in zijn armen en vroeg hem noch waar hij vandaan kwam, noch waarom hij tot dit uur had gewacht. Snel trok ik hem opzij, en met volkomen duidelijkheid vertelde ik hem over het avontuur dat ik had beleefd.

De bewaker liet het toe. Hij had het begrepen.

Heel serieus — want de geringste toespeling op mijn waanzin zou alles hebben verpest — spraken mijn vriend en hij af

dat men de volgende ochtend aangifte zou doen, en dat men, om mij recht te doen en de dader op te sporen, systematisch de smerige wijken van de haven en de kazernes zou doorzoeken.

Maar in het ochtendlicht leek de stad mij zo vredig, zo kloosterachtig, zo rustig, dat ik aan niets anders meer dacht dan te genieten van de charme van de oude kunstwerken en de melancholische glans van haar verweerde relikwieën.

Gedrukt door de drukkerij van Spamer in Leipzig

Top