Huisarts Staf Henderickx heeft in zijn 47 jaar lange carrière de wereld en de ziektes zien veranderen. ‘Vroeger kon ik met een telefoontje in contact komen met de adviserend arts van het ziekenfonds. Vandaag is dat verdomd moeilijk.’

Langdurig zieken? Dat waren vroeger zinkarbeiders met ziekten door zware metalen, mijnwerkers met stoflong en bouwvakkers en boeren met kapotte ruggen. Vele van hen stierven na heel wat lijden voor hun pensioenleeftijd.

Ik herinner me dat ik tegen mijn collega’s ooit zei: ‘ik ga op huisbezoek naar de straat der weduwen’. Het was een straat vlak bij de zinkfabriek van Metallurgie Overpelt. Er dienden toen niet veel pensioenen te worden uitbetaald. Die generatie is verdwenen in de nevelen van de geschiedenis.

De decennia daarna zag ik meer en meer werknemers tijdens mijn raadpleging met globaal genomen drie soorten problemen: een eerste groep met chronische vermoeidheid, burn-out, depressie en slaapstoornissen, een tweede groep met allerlei klachten zoals hyperventilatie, hart- en vaatziekten, maagpijnen, enzovoort. Tenslotte een derde groep met Repetitive Strain Injuries of RSI’s, letsels van de rug, schouders, polsen en allerlei gewrichten, niet door zware belasting, maar door snel herhaalde bewegingen zoals bijvoorbeeld bij bandwerk en poetsen.

Een man met 25 jaar ervaring in een bedrijf wordt zonder motivatie opzijgezet en zijn job wordt ingenomen door een jongere collega. Hij kan het niet verkroppen en reageert met depressieve en lichamelijke klachten. Een verpleegster verliest haar motivatie omdat ze geen tijd meer heeft voor de patiënten, vermoeid raakt door de wisselende diensten en door concentratieverlies enkele fouten maakt en afhaakt. In een grootwarenhuis wordt vooral gewerkt met interims en studenten. Het vast personeel moet hen opleiden en begeleiden en tegelijk eigen taken uitvoeren. Die stress doet werknemers afglijden in een burn-out. Veel poetsvrouwen geraken in de problemen rond hun vijftigste. Door de repetitieve handelingen ontwikkelen ze nek- en rugpijnen, tennis elbow, carpal tunnel en andere RSI’s.

Wat is er veranderd op de werkvloer?

Eerst en vooral is er veel meer onzekerheid over de job. Vroeger werkte men in de mijn of in de fabriek zijn hele loopbaan. Vandaag brengen sluitingen, herstructureringen, ontslagen en functieveranderingen heel wat onzekerheid en dus stress met zich mee. Vandaag is er door automatisering, programmering en robotisering een schrijnend gebrek aan autonomie en controle van de werknemer over zijn handelingen. Dat brengt stress met zich mee. In vele werkplaatsen is er een gebrek aan sociale cohesie door de voortdurend wisselende teams, door het grote verloop en door ziekte. Dat zet druk op de ketel. Tenslotte is de rust- en hersteltijd flink afgenomen. Nachtwerk, ploegenarbeid, overwerk en wisselende diensten verstoren ons biologisch ritme. De mens is geen Duracell-konijn, de mens is geen uil, de mens is een dagdier. Slaap en rust is essentieel voor herstel. Ook de RSI’s hebben te maken met gebrek aan hersteltijd voor de pezen, spieren en gewrichten bij repetitieve handelingen.

In de analyses van langdurig zieken door het RIZIV en ziekenfondsen worden opvallend genoeg eveneens drie grote groepen langdurig zieken onderscheiden: psychosociale aandoeningen, musculoskeletale klachten en een groep ‘andere ziekten’. Elke groep is verantwoordelijk voor ongeveer één derde van de langdurig zieken. De term ‘psychosociaal’ slaat op onder andere op burn-out en depressie; de musculoskeletale aandoeningen komen overeen met de RSI’s en ‘andere ziekten’ is de verzamelcategorie voor alle overige aandoeningen zoals kanker, verlammingen, hartziekten, enzovoort.

Herstel en werkhervatting vragen specifieke expertise

Artsen zijn goed opgeleid om te reageren met hulpmiddelen zoals medicatie, vooral ontstekingsremmers, antidepressiva en tranquilizers, met kine en psychologische hulp. Herstel en werkhervatting zijn een ander paar mouwen en vergen tijd en andere expertise.

Gelukkig kunnen we een beroep doen op de vele arbeidscoaches onder andere die van de ziekenfondsen. Neem bijvoorbeeld een burn-out. De patiënt ondergaat drie fases. Hij moet zich eerst loskoppelen van de problemen van zijn werksituatie die dag en nacht door zijn hoofd gieren. Ik vertel patiënten: ‘je moet door ontspannende activiteiten terug naar de onbezorgdheid van een kind. Pluk de dag. Om je hoofd vrij te maken.’

In een tweede fase moet hij met de coach bekijken welke elementen op het werk hem in een burn-out hebben geduwd. En wat daaraan verhelpen bij een werkhervatting.

In een derde fase dient de volledige of parttime werkhervatting te worden bekeken. Of het besluit kan ook zijn: een andere job zoeken. Voor medicatie is in dit proces weinig plaats.

Wij als huisartsen schrijven meestal de arbeidsongeschiktheid voor. Specialisten schuiven die taak meestal van zich af. Vandaag verwacht minister Frank Vandenbroucke dat de huisartsen ook een soort controlerende rol mee opnemen. De minister zegt dat wij als huisartsen in overleg moeten gaan. En daarvoor heeft hij in februari 2025 het TRIO-platform (Return To Work) gelanceerd. Dit is een digitaal, beveiligd communicatieplatform dat de samenwerking en informatie-uitwisseling vergemakkelijkt tussen de drie cruciale actoren die betrokken zijn bij de begeleiding van langdurig zieken: de huisarts, de adviserend arts van het ziekenfonds en de arbeidsgeneesheer.

Na een jaar heeft 7,4 procent van de huisartsen zich minstens één keer aangemeld bij het TRIO-platform. Zelf heb ik nog geen enkele uitnodiging gehad om langs het platform overleg te plegen. Vroeger kon ik met een telefoontje in contact komen met de medisch adviseur. Vandaag is dat verdomd moeilijk. Zelfs als je de secretaresse van het ziekenfonds aan de lijn krijgt en vraagt of de collega me terug wil contacteren voor overleg, gebeurt dat niet. Vroeger werden moeilijke dossiers beoordeelt door een RIZIV-commissie van drie artsen waarop ook de huisarts werd uitgenodigd. Maar die is afgeschaft.

Hetze duwt langdurig zieken terug naar het werk

Wat ik merk is dat sinds de hetze tegen langdurig zieken de medisch adviseurs van de ziekenfondsen zonder overleg meer langdurig zieken controleren. Dan komen patiënten me opzoeken met een oproepingsbrief waarin hen wordt aangemaand alle nodige medische verslagen mee te brengen. Ik constateer dat op basis van die verslagen meer langdurig zieken opnieuw werkbekwaam worden verklaard. Zonder overleg met mij als huisarts. Het TRIO blijft een solo slim van de medisch adviseur.

Daarna zie ik veel van deze patiënten al snel terug, ditmaal erg geëmotioneerd. Van ontgoocheling, verdriet tot boosheid. Bij het aangetekend schrijven met de datum van de geschikheidsverklaring zitten documenten hoe je bij niet akkoord in beroep kunt gaan bij de arbeidsrechtbank. Voor de patiënt resten er dan twee opties: het werk hervatten of tegen de beslissing in beroep gaan. Ik raad de patiënt aan om direct contact op te nemen met de arbeidsgeneesheer en te melden dat hij of zij het werk dient te hervatten en welk zijn standpunt is. De meeste patiënten reageren met: ‘als ik een werkhervatting zag zitten, dan was ik al lang terug aan de slag geweest’. Sommigen kiezen om in beroep te gaan.

De mens is een holistisch wezen

Mijn besluit is dat het TRIO-overlegplatform nauwelijks door huisartsen wordt gebruikt en niet functioneert. Sterker nog onze enige functie als huisarts bestaat erin de verslagen uit te printen en met de patiënt mee te geven naar de controle door de medisch adviseur. De medisch adviseur oordeelt dan op basis van die verslagen.

Het is onmogelijk om een correcte evaluatie te maken op basis van papier. Langdurige ziektes zijn complex. De mens en zijn ziekte moeten we als arts holistisch benaderen, dat wil zeggen niet alleen zijn biologisch functioneren evalueren, maar ook zijn psychisch en sociaal functioneren in kaart brengen. Om daarna te bekijken hoe we hem of haar terug op de rails van zijn of haar gezondheid kunnen krijgen.

RSI is ‘gewoon artrose’

Trouwens voor de groep ‘psychosociaal’ is het moeilijk om verslagen van psychologen en zeker van psychiaters te verkrijgen. Voor de groep RSI’s wordt vaak door de medisch adviseur geopperd dat iedereen op een oudere leeftijd artrose heeft. Dat is zo. Maar met die artrose verder hetzelfde belastend en vaak repetitief werk verrichten, dat is een ander paar mouwen. En ook bij de groep ‘andere ziekten’ is de beoordeling niet altijd makkelijk. Een patiënte met kanker kan op papier genezen zijn, maar na zulk een slepende en angstige belasting daarom nog niet werkbekwaam zijn.

Als huisarts wil ik de volle verantwoordelijkheid nemen om zo goed en zo snel mogelijk alle patiënten te genezen en dus te helpen terug aan het werk te gaan. Dat doe ik in overleg met de patiënt. Druk zetten op de patiënt om het werk te hervatten stoort de vertrouwensrelatie. Een deel van de patiënten wordt trouwens langdurig ziek omdat ze te lang vermoeid en met pijn bleven werken. Werk is voor alle patiënten een meer zinvolle en meer lucratieve bezigheid dan ziek thuis zijn. Arbeid is een prachtige sociale invulling in het leven, maar in ongezonde arbeidssituaties ook een bron van ziekte en langdurige ziekte.