Omslagontwerp: Jan Depover Foto voorplat: Woman at war, J.M.V. ’97 Philippines Vormgeving: epo Druk: drukkerij epo, © Bert De Belder & Rita Vanobberghen en Uitgeverij epo vzw, 1997, ISBN 90 6445 058 7, D 1997/2204/33 nugi661. Verspreiding voor Nederland Centraal Boekhuis bv Culemborg Vertegenwoordiging Uitgeverij De Geus, Breda

Inhoud - Boven

Ten geleide
Voorwoord
Kaart

Nawoord

Verklarende en vertalende woordenlijst
Lijst van afkortingen
Achterblad

Het wordingsproces van dit boek was een olifantendracht, de realisatie ervan een moeilijke bevalling.

Maar de rollen waren voor een keertje omgedraaid, en dat vond ik heerlijk. De zwangerschap en bevalling van onze drie kinderen was immers voornamelijk mijn job geweest - hoewel Bert er ergens iets mee te maken had. Ons laatste product was vooral Berts werk, hoewel ik als partner ook een zekere inbreng had. In het boek staan ook mijn stukjes uit onze nieuwsbrief, flarden uit mijn dagboeknotities, stukken uit mijn brieven naar thuis of naar mijn zus. En tijdens het schrijven zorgde ik voor morele steun, een luisterend oor, en op tijd en stond een chocolaatje met een fruitsapje.

Een gemakkelijke zwangerschap was Kasama niet. Gewoonlijk moet je aan zwanger zijn niet veel doen. Het groeit vanzelf. Bij een boek ligt dat anders. Je moet het zelf gedurig en geduldig vormen en kneden. Naast schrijven is het vooral schrappen en schaven. En soms aborteren en herbeginnen.

Elke baby die geboren wordt is een volkomen verrassing, maar bij Kasama hebben we heel wat zeggenschap gehad over hoe hij er zou uitzien. Met bij elke stap de weerkerende vraag en de moeilijke beslissing: ‘Zetten we dit er ook in? Gaan we daarover echt spreken? Is dat wel relevant voor het verhaal?’ Meer dan acht jaar in de Filipijnen leverde voldoende stof om een paar boeken vol te schrijven. Maar hoever moesten we gaan met de duiding van historische achtergronden en van de politieke actualiteit? Hoe zwaar op de hand of licht verteerbaar moest het worden? Hoeveel faits divers en anekdotes wil de lezer? Hoe op een evenwichtige manier over cultuurverschillen schrijven?

Er waren moeilijker vragen ook. Hoeveel van onszelf geven we bloot, hoeveel emotie leggen we erin, en wordt het dan niet sentimenteel? En geven we niet te veel bloot van de interne keuken van de Filipijnse revolutionaire beweging? Die wordt in haar ondergronds bestaan immers continu bedreigd door veiligheids- en repressiediensten in binnen- en buitenland. Om die reden hebben we bepaalde eigennamen, persoonsbeschrijvingen en plaatsnamen veranderd, zonder iets af te doen aan de waarheidsgetrouwheid van het verhaal.

Het duurde even voor Bert echt zijn draai had gevonden bij het schrijven, om van het boek geen academisch traktaat maar een doorleefd geheel te maken. Gelukkig waren veel mensen bereid kritiek te geven en correcties aan te brengen bij eerdere versies van het boek, waarvoor onze beste dank. Dank ook aan onze ouders en schoonouders, voor wie we het niet altijd even gemakkelijk maakten om ons werk en ons engagement te blijven steunen. De grootste hulp voor Bert en mij was ongetwijfeld de nagedachtenis van mijn zus Hilde aan wie we dit boek opdragen.

En dan moesten we het kind een naam geven. Onze keuze viel op Kasama: Kasama - compagnon, metgezel, partner (zoals het Spaanse companero') Kasama - kameraad

Kasama - NPA’er, lid van het Nieuwe Volksleger
Kasama - inbegrepen, deel uitmakend van
Kasama - vergezeld van, samen met
Sama ka - doe mee, kom mee, sluit je aan
Sama-sama - allemaal samen, verenigd

Kasama nodigt je uit om mee te gaan, niet alleen op reis naar de Filipijnen, maar ook acht turbulente en boeiende jaren in de tijd. Op een tocht van Manilla naar het platteland, van de volksvrouwen naar de guerrilla, van medische consultaties naar gewapende strijd. Sinds ik in 1985 als arts bij de Salvadoraanse bevrijdingsbeweging gewond werd, ben ikzelf niet meer in staat naar guerrillazones te trekken. Maar door Berts verhalen had ik het gevoel dat ik het leven en de strijd van het Nieuwe Volksleger een beetje kon meemaken. Ik hoop voor jullie hetzelfde.

Kasama nodigt je ook uit om mee te doen. Nu onze baby er is, zijn we natuurlijk bezorgd hoe het hem verder zal vergaan. We rekenen erop dat het boek voor velen een aanzet tot of een versteviging van een engagement voor bevrijding zal zijn, in de Derde Wereld of hier. Sama ka, kasama!

Rita Vanobberghen

Schaarbeek, 21 september 1997

Voor ik ertoe kwam om de bevrijdingsstrijd in de Derde Wereld te steunen en me te engageren binnen de Filipijnse revolutie heb ik een lange weg afgelegd.

Leo Tindemans kende ik genoeg. Hij had ons maandenlang aangestaard vanop reuzenaffiches ‘Met deze man wordt het anders’. Wat er met hem anders is geworden heb ik nooit gemerkt. Maar Mao Zedong, de man waarmee alles écht anders was geworden voor honderden miljoenen Chinezen, daar wou ik wel eens wat meer over weten. Het draaide erop uit dat ik op school, waar ik een paar progressieve leraars had, een eindwerk maakte over Mao.

In 1978 ging ik in Leuven geneeskunde studeren. Ik had interesse voor politiek, maar wilde in plaats van pol & soc liever iets ‘nuttigs’ studeren. Een sociaal beroep als dokter leek me wel wat, maar de internationale actualiteit zou me richting Derde Wereld stuwen. Vlak na mijn eerste jaar geneeskunde verjoegen de Sandinisten dictator Somoza uit Nicaragua. Ook het Tanzania van Nyerere sprak me aan, land dat gekozen werd voor de 11.11.11-campagne van Groot-Leuven. Ik sloot me aan bij de Werkgroep Derde Wereld van de studenten. We verbonden ons tot tweewekelijkse ‘sobere maaltijden’ en een maandelijkse ‘ontwikkelingsbelasting’. De opbrengst ging naar projecten in de Derde Wereld.

We werden al gauw El Salvador-freaks. Kranten werden driftig verknipt, alle nieuws- en Actueel-items over dat landje werden op band opgenomen en met rode vlaggetjes duidden we op een landkaart stap voor stap de vooruitgang van de bevrijdingsoorlog aan. Achteraf bekeken klinkt het wel ironisch dat we de kleinste Salvadoraanse dorpjes bij naam kenden, maar niet eens de Boelwerf wisten liggen!

Helemaal vast lag mijn keuze voor de Derde Wereld nog niet. Ook een sociale invulling van het huisartsenberoep in België bleef me aanspreken. Een medestudente raadde me aan vrijwillig stage te lopen op een groepspraktijk van Geneeskunde voor het Volk. Een week brossen zag ik wel zitten en ik trok naar het verre Limburg. Het werd een meevaller: het werken in groep, de geïntegreerde aanpak, het gebruik van een patiëntendossier en essentiële geneesmiddelen, de aandacht voor de sociale context, en de toffe R4-kes waarmee de rode dokters door Genk crosten.

Toch was het ook een beetje onwezenlijk voor mij. Of beter, ikzelf was nog een beetje onwezenlijk voor de realiteit. De groepspraktijk in Genk ligt middenin een arbeiderswijk en ik had tot dan nog maar amper een arbeider van dichtbij gezien. Als jobstudent had ik wel een paar keer met een kuisfirma gewerkt, maar veel meer dan verontwaardiging over het verschil tussen de met keukenolie opgeblonken wc-brillen van de Brusselse kantoorgebouwen en de oude Franse ‘gemakken’ voor de arbeiders van FN-Herstal en ACEC-Charleroi was me daar niet van bijgebleven.

Ik verwonderde mij ook over de politieke aanpak bij Geneeskunde voor het Volk. Ik had de indruk dat er meer Solidairs werden voorgeschreven dan pillen. Maar het was verwondering in de zin van ‘daar zit iets in’.

Wonen en werken onder de Palestijnen en Libanezen was een openbaring. Alle theorie over onderdrukking en imperialisme werd plots heel concreet. Nauwelijks enkele weken voordien, in juli 1981, had Israël nog dagenlang de Palestijnse kampen in Zuid-Libanon en Beiroet gebombardeerd en de mensen van Rashidiyeh hadden dag en nacht in de schuilkelders gezeten. Er waren negen doden gevallen. Op de afdeling traumatologie van het kliniekje waar we werkten, waren bijna alle patiënten het slachtoffer geweest van die Israëlische bommen, mortieren, granaten en kogels.

In juni 1982 viel Israël Libanon binnen. Operatie Galilea zaaide dood en vernieling onder Palestijnen en Libanezen. Rashidiyeh en andere vluchtelingenkampen werden onder de voet gelopen. Met een vakantieliefje ging ik die zomer kijken naar Missing van Costa Gavras, over de bloedige staatsgreep van Pinochet in Chili. Maar ik zag Mahmoud voor mij en mijn andere Palestijnse vrienden. Zouden zij in handen zijn gevallen van de Israëli’s? Zouden ze ook onder dergelijke gruwelijke repressie te lijden hebben? Zouden ze nog leven? In volle filmzaal barstte ik in tranen uit. Mijn liefje begreep er niets van.

In mijn stagejaar bood de medische faculteit van de KU-Leuven ons de mogelijkheid voor acht maanden naar Latijns-Amerika, Zaïre of India te gaan. Ik kwam terecht in Chili, een land dat tot de verbeelding sprak door het socialistisch georiënteerd experiment van Salvador Allende in de vroege jaren ’ 70 en door de daaropvolgende dictatuur van Pinochet, een figuur die zo uit een bestseller van Gabriel Garcia Marquez kon weggelopen zijn. Ik kon me enkel verzoenen met de idee om in een moorddadige militaire dictatuur te gaan werken door er het vast voornemen aan te koppelen contact te zoeken met de Chileense oppositie.

Toen ik met twee andere Leuvense stagiairs in november 1983 in Chili aankwam leek het regime nog een blok graniet; geen enkele politieke partij was toegelaten. Maar mee door de val van het generaalsregime in buurland Argentinië begon het volk zich te roeren. Elke maand waren er protestdagen en stakingen en ik ging mee naar betogingen en hongerstakingen. De Chileense rijkswacht, de gehate carabineros, gingen er hard tegenaan. Tijdens een betoging waar ik aan deelnam viel een student onder politiekogels.

In onze vrije tijd bezochten we een koolmijn en een staalfabriek. We werden vriend aan huis in een arbeiderswijk, bij Hugo en Andrea en hun kinderen Hugo Antonio en Melissa. Met een jonge arts, Lautaro, gaven we lessen gezondheidsopvoeding aan vakbondsmensen.

Mijn Chileense vrienden vroegen me: ‘En vertel jij nu maar eens over jouw partij in België’. Ik stond met mijn mond vol tanden. Zij konden niet begrijpen hoe ik linkse standpunten kon innemen en solidair kon zijn met hun strijd, zonder zelf bij een revolutionaire partij te zijn aangesloten.

Ik was terug in België toen we het bericht kregen dat onze vriend Hugo was gearresteerd. Hij werd voor drie maanden verbannen naar een gevangenenkamp in San Pedro de Atacama, middenin de zoutwoestijn van Noord-Chili. Met andere Chili-stagiairs en solidariteitswerkers startten we een campagne voor Hugo’s vrijlating. We schreven artikels en brieven, zamelden geld in voor Andrea en de kinderen, verzochten politici om hun steun, benaderden mensenrechtenorganisaties.

De gedachte aan Hugo in gevangenschap kwelde me. Ik vreesde voortdurend dat hij zou gefolterd worden door Pinochets beulen. Op een avond op een fuif werd het me allemaal te veel en ik ging uithuilen op de schouders van mijn vriendin Marleen. Mijn fuifgenoten zullen allicht gedacht hebben dat het om een acute aanval van liefdesverdriet ging.

Toen we maanden later Hugo met Andrea en de kinderen als politieke vluchtelingen naar België konden halen, bleken onze Chileense vrienden een politieke thuishaven te vinden bij de Partij van de Arbeid.

Tijdens haar lange herstelperiode ging ik Rita thuis opzoeken. Wat me meteen opviel was haar ongebroken optimisme, haar vastberadenheid, haar innerlijke kracht. Er was op dat moment nauwelijks hoop dat ze ooit weer zou kunnen gaan, maar ze had alvast enkele informatie-avonden gepland, waar ze de mensen vanop een draagberrie zou toespreken!

Na zes maand studie tropische geneeskunde in Antwerpen kon ik in 1986 halftijds als huisarts aan de slag in de groepspraktijk De Bres van Geneeskunde voor het Volk in Deurne. De dokters Lieve Seuntjens en Dirk Van Duppen werkten dat jaar in Libanon, waar ze de verschrikkelijke belegering van de Palestijnse kampen meemaakten. Harrie Dewitte, een andere dokter van Geneeskunde voor het Volk, kwam me opzoeken. Het plan rijpte om een organisatie op te richten, Geneeskunde voor de Derde Wereld, om projecten van bevrijdende gezondheidszorg te steunen en er vrijwilligers naartoe te sturen. De eerste opdracht was een vervanger te vinden voor Michaël De Witte, een derde Belgische arts die bij de Salvadoraanse guerrilla werkte en dringend aan verlof toe was. Of ik daarin niet geïnteresseerd was?

Daar stond ik dan. Werken bij de guerrilla was wel mijn ideaal, maar nu er een concrete vraag was om in de leven-en-doodsituatie van de Salvadoraanse bevrijdingsstrijd te gaan meehelpen, werd ik door twijfels overmand. Ik ging erover praten met Rita, wiens heupkwetsuur onverwachts zo gunstig evolueerde dat ze langzaamaan en met behulp van twee krukken weer leerde stappen. Rita stimuleerde noch ontmoedigde me. Ze waarschuwde dat het niet makkelijk zou zijn, maar dacht dat ik het wel zou aankunnen. Ikzelf bleef twijfelen, voelde me er nog niet klaar voor.

Er was zelfs plaats voor een vleugje romantiek tijdens deze toetredings-cyclus van de Partij van de Arbeid - want dat was het. Rita en ik bestudeerden ook elkaar en het duurde niet lang voor we besloten om samen naar de Derde Wereld te vertrekken.

In die periode kwamen de Filipijnen dagelijks in het nieuws. Dictator Marcos was van de macht verdreven en het gewapend verzet en de legale volksorganisaties waren fenomenaal gegroeid en stonden in hoog aanzien.

De uitzendorganisatie Bevrijde Wereld deed ons een aanbod om met een Filipijnse niet-gouvernementele organisatie voor bevrijdende gezondheidszorg scheep te gaan. Het betrof een vormingsproject van de Council for Primary Health Care, de Raad voor Basisgezondheidszorg, op het eiland Samar. Een verleidelijke uitdaging waar Rita en ik graag op ingingen.

We zetten ons aan het studeren, want we wilden goed voorbereid zijn. Alles over de Filipijnse gezondheidszorg waar we de hand op konden leggen moest eraan geloven. Ook politiek bereidden we ons voor. We worstelden ons door Philippine Society and Revolution, het in 1970 geschreven standaardwerk van Amado Guerrero. Iedereen wist dat dit de schuilnaam was van José Maria Sison.

In april 1987 was Joma Sison in België voor een reeks lezingen. Voor Rita en mij de ideale gelegenheid om extra vorming over de Filipijnen op te doen.

Met vrienden en familie richtten Rita en ik een steungroep op, met het doel informatie te verstrekken over de Filipijnen en over ons gezondheidswerk en financiële steun bijeen te garen voor ons project. We begonnen met de uitgave van een driemaandelijkse nieuwsbrief.

In oktober 1987 waren twee medewerkers van de Council for Primary Health Care, Dyeri Andamo en Maris Presto, in ons land te gast voor de 11.11.11-campagne. Nu konden Rita en ik alles over ons project uit eerste hand vernemen. We waren nu helemaal klaar voor de Filipijnen.

De Filipino’s hadden ons niet alleen getroffen door hun heldere analyses maar ook door hun optimisme. Volgens Joma Sison was de overwinning van de Filipijnse revolutie nog slechts een kwestie van jaren. Toen Rita en ik op 27 oktober 1987 naar Manilla vertrokken was het dan ook met in ons achterhoofd de idee: ‘Als we een jaar of vijf blijven is de kans groot dat we de overwinning meemaken’.

28 oktober 1987. Na achttien uur vliegen, met tussenlandingen in Dubai, Bombay en Bangkok, zet de Boeing 747 zich met een schokje neer. Alle Filipijnse passagiers klappen in de handen. Ook Rita en ik zijn enthousiast: bestemming Manilla bereikt! Bij het buitenkomen slaat de hitte ons in het gelaat: 32 graden in de schaduw. In de luchthavenhal speelt een tropisch bandje. We worden opgewacht door Roger Dhaenekint, een Belgische ontwikkelingshelper die al tien jaar op de Filipijnen werkt. Bij hem staan twee Filipijnse dames. Ze stellen zich voor als Delen en Mei, van de Council for Primary Health Care.

Heet, vervuild, een hels verkeer: dat is de miljoenenstad Manilla. Op straat heerst de jeepney, een omgebouwde en dikwijls origineel versierde jeep die in Manilla het belangrijkste openbaar vervoermiddel is. Een jeepney kruip je langs achter binnen, waarbij je goed moet oppassen je hoofd niet te stoten. De passagiers zitten tegenover elkaar in twee rijen van 7 à 10 mensen, afhankelijk van de grootte van het vehikel, maar altijd als sardientjes in een blikje. Omdat er geen ruiten zijn, word je lekker smerig van de uitlaatgassen. Het gebrul van de motor wordt soms nog overschreeuwd door keiharde rock uit de stereo. Heel wat anders dan de dure privé-wagens met airconditioning en gefumeerde ruiten. Telkens die achteruit rijden laten ze een leuk deuntje horen.

Je betaalt de rit door onder het rijden een paar peso door te geven tot bij de chauffeur en te zeggen waar je naartoe moet. Die draait zich naar je om, want hij heeft je natuurlijk niet goed verstaan, en scharrelt ten slotte - nog steeds onder het rijden - het nodige wisselgeld bijeen. Vaste haltes zijn er bijna nergens. Waar je wil afstappen roep je gewoon ‘para' om de chauffeur te doen stoppen. Of je klopt eens stevig op het dak of maakt een smakkend geluid met je lippen. Maar in sommige jeepneys hangt een sticker: ‘Smakken is voor honden, kloppen is voor de deur, para is voor mensen.’

De bus is een uitstekend jachtterrein voor wie een extra centje nodig heeft. Verkopers van kauwgom en sigaretten - per stuk - springen op en af de rijdende bus. Bedelaars doen het rondje van de passagiers. Stakende arbeiders komen steun vragen omdat ze al maandenlang zonder inkomen zitten.

Men is hier bepaald vindingrijk in het creëren van jobs. Terwijl moeder de vrouw andermans kleren wast of thuis haar sari-sari store openhoudt, haar vanalles-en-nog-wat winkeltje, schuimen de kinderen de straat af. Straatverkoper is echter een weinig benijdenswaardige job, zeker voor kinderen. De hele dag in de benauwende stank van uitlaatgassen en in het gevaarlijke verkeer verkopen ze kranten, zweetvodden en welriekende sampaguita-bloempjes, nota bene ter ere van het Heilig Kind.

In de sari-sari store kan je alles kopen op maat van een armenbudget: oxoblokjes per stuk, kleine plastic zakjes met kokosolie, een brokje margarine of een colafles gevuld met benzine. Of geneesmiddelen per stuk. ‘Drie aspirientjes? Dat is dan anderhalve peso, mevrouw.’

Op drukke kruispunten en aan busstations verdringen zich de eet- en drankkraampjes. Hier kan je rijst krijgen met een ulam naar keuze - dit is elke vlees-, vis- of groentenschotel die je bij de rijst eet - voor een prijsje waarvoor je het zelf niet kan klaarmaken. Als snack eet je geroosterde kippenpoten met tenen en al, Adidas genaamd, of kippendarmen, als een cassette opgerold en op een stokje geprikt: Betamax.

Ook de middenklasse voelt zich genoodzaakt een handeltje te drijven om het karig loon in overheidsdienst wat bij te spekken. Aan buren, familie, collega’s op kantoor of leerlingen in de klas worden T-shirts, Triumph-beha’s en plaatsjes op het kerkhof verkocht. Dat kan in maandelijkse afbetalingen met het Eternal Life Insurance Plan, een verzekering voor het eeuwig leven.

30 oktober. Om de sociale tegenstellingen van Manilla van dichterbij te leren kennen worden we door onze gastorganisatie, de Council for Primary Health Care, uitgenodigd op een ‘contrasttoer’. We bezoeken het beruchte Smokey Mountain, de reusachtige vuilnisbelt van Manilla waarop en waarvan 6.000 mensen leven in een misselijk makende stank. Vuilniswagens rijden af en aan. Nog voor ze tot stilstand komen springen kinderen erop om met vervaarlijk uitziende haken door het vuilnis te woelen, op zoek naar iets bruikbaars. Al wat kan verkocht worden voor recyclage wordt netjes op stapels gesorteerd: plastic, blikjes, zelfs dierenbeenderen.

Een paar mannen komen op ons toe, zwaaiend met een papier. Iemand uit de wijk is overleden en er wordt geld ingezameld voor een eenvoudige begrafenis, maar eerst moet het lichaam worden vrijgekocht uit het ziekenhuis. Het kan er pas worden weggehaald als alle hospitaalkosten betaald zijn: 6.000 peso, twee maandlonen! Beduusd stoppen we de mannen 100 peso toe. Ik zit met een schaamtegevoel omdat ik blank, rijk, goed gevoed en netjes gekleed ben. Ik haal opgelucht adem als we Smokey Mountain achter ons laten.

De letterlijke walging door de stank van Smokey Mountain wordt een figuurlijke walging als we de chique residentiële wijken van Makati binnenrijden. Het contrast kan niet groter zijn. De villawijken Forbes Park en Dasmarinas Village zijn hermetisch afgesloten met slagbomen en wachthokjes. Hier komt geen bedelaar in! Wijzelf trouwens ook niet: als je geen bestemming kunt opgeven aan de bewaker, gaat de slagboom niet omhoog.

Met verhaaltjes uit deze wijken wordt de society page in de kranten gevuld: over wie met wie naar welke party is gegaan in kleren van welke couturier, over de gunsten en grillen, de liefdesaffaires en echtscheidingen, de make-up en de juwelen van ’s lands beau monde.

Luisa is de goedheid zelve, iedereen krijgt alles van haar gedaan. Ze vindt soms wel eens dat haar goedheid misbruikt wordt en dan loopt ze nukkig te grommen.

Het appartement van Sister Luisa is een soort gemeenschapshuis waar binnen- en buitenlandse bezoekers af en aan lopen. Rita en ik hebben een eigen kamer, maar eet- en zitplaats, keuken, douche en wc zijn gemeenschappelijk. Douchen doen we minstens één keer per dag, want ’s nachts lig je door de hitte flink te zweten, en na een paar jeepneyritjes is het alsof je door een roetpijp gekropen bent. Je moet wel zorgen dat je niet doucht op een tijdstip dat half Manilla onder de sproeier staat, want dan blijven voor jou maar enkele druppels over. En een tyfoon kan de hele stad urenlang zonder elektriciteit en sommige wijken ook zonder water zetten.

De invloed van de Verenigde Staten in de Filipijnen strekt zich echter veel verder uit dan op militaire zaken. Als Rita en ik door de straten wandelen worden we door de kinderen achterna geroepen: 'What’s your name?’, ’Hey, Joe!’, ’Kano!’ (van Amerikano). Elke blanke is voor hen een Amerikaan. We merken dat wij als buitenlanders dikwijls vriendelijker en met meer respect behandeld worden dan Filipino’s.

Gek dat veel Filipino’s zichzelf verwijten maken over die onderdanigheid tegenover het buitenland. Verontschuldigend zeggen ze dat ze een colonial mentality hebben. Maar is het niet eerder omgekeerd? Zijn het niet juist de buitenlanders die een koloniale mentaliteit hebben? En is de mentaliteit van de Filipino’s niet gekoloniseerd, eerst door de Spanjaarden en daarna door de Amerikanen?

De Spaanse kolonisatoren hebben hun werk goed gedaan. 85% van de Filipino’s is katholiek. Als een jeepney voorbij een kerk rijdt maken de passagiers een kruisteken en elke parlementszitting begint met een gebed. En in de vasten schiet de prijs van de vis de hoogte in en brengt McDonald’s een visburger op de markt.

De Filipijnen waren de enige onvervalste kolonie van de vs. In 1898, na de Spaans-Amerikaanse oorlog om Cuba, kochten de VS het land over van Spanje voor 20 miljoen dollar. De Amerikaanse kolonisatoren zetten een scholennet op en lepelden de bevolking van kindsbeen af de ‘Amerikaanse waarden’ in. In 1946 verleende Washington Manilla de lang beloofde onafhankelijkheid, maar tot vandaag is de onderwijstaal het Engels. De leerlingen weten meer over de Amerikaanse geschiedenis dan over de Filipijnse, en het alfabet wordt aangeleerd met a for apple en s for snow aan kinderen die alleen mango’s en regen kennen.

November 1987. Het eerste wat ons in de Filipijnen te doen staat is Filipijns leren. Om met de gewone mensen te kunnen praten moet je immers de lokale taal kennen. Probleem is dat de Filipijnen met hun vele eilanden 87 verschillende talen kennen, waarvan acht belangrijke. De taal van Manilla en omstreken, het Tagalog, is de nationale taal, en hoewel lang niet alle Filipino’s het Tagalog beheersen, raak je er in de meeste delen van het land behoorlijk ver mee.

Eén van de grote thema’s waar we dadelijk mee geconfronteerd worden is dat van de mensenrechten. In de krant staan dagelijks berichtjes over schendingen ervan. Roger en Luisa komen geregeld thuis met verhalen over repressie tegen arbeiders en syndicalisten, of over militair geweld tegen vrouwen en kinderen op het platteland.

Bij haar aantreden in 1986 beloofde president Corazon Aquino - haar man Ninoy was in 1983 door Marcos’ militairen doodgeschoten - de mensenrechten hoog in haar vaandel te schrijven. Ze liet de meeste politieke gevangenen vrij en schafte enkele van Marcos’ repressieve decreten af. Maar na het mislukken van de onderhandelingen met het Nationaal Democratisch Front, de koepelorganisatie van de ondergrondse revolutionaire beweging, verklaarde Aquino de totale oorlog aan het verzet. Gewapende burgerwachten of vigilantes werden opgericht om de bevolking door terreur af te houden van steun aan de volksbeweging. Veel boerenfamilies vluchtten in allerijl naar de provinciesteden of naar Manilla.

Zo ook de vluchtelingen van Leyte. Een paar tientallen gezinnen op het eiland Leyte waren het beu door de militairen opgejaagd te worden. Ze besloten naar Manilla te trekken, waar ze een onderkomen vonden op een universiteitscampus. Op 1 november hield de politie daar een raid. 38 vluchtelingen werden gearresteerd op beschuldiging lid te zijn van het Nieuwe Volksleger, de guerrilla.

Enkele dagen later kwam hun zaak voor in spoedgerecht. Op de trappen van het Hooggerechtshof werden twee van de beschuldigden ontvoerd door agenten in burger, voor het oog van de camera’s en van de politie. De twee ontvoerden vervoegen de rangen van ‘verdwenen’: mensen die door de veiligheidsdiensten zijn opgepakt en waarvan nooit meer iets is vernomen.

inleefreis naar Negros gaan begint de man te vertellen. Hij is afkomstig van Negros, waar hij mee de vakbond van suikerrietarbeiders heeft opgericht, de National Federation of Sugarworkers.

19 november. Rita en ik gaan met een paar KMU-militanten een stakingspiket bezoeken. In de meubelfabriek Rapid zijn de arbeiders al meer dan drie jaar in staking. Ze eisen de naleving van de collectieve arbeidsovereenkomst, erkenning van de vakbondsrechten, een dertiende maand en de heropname van ontslagen afgevaardigden. Maar de patroon antwoordde met een lock-out, waarop de stakers besloten een permanent piket op te zetten. Zo kan de patroon de afgewerkte meubelen en de machines niet uit zijn fabriek komen weghalen. Al drie jaar wonen tien stakersgezinnen in zelfgemaakte tenten en krotjes voor de fabriekspoort. Er zijn al een paar piketbaby’s van gekomen.

Net als op Smokey Mountain voel ik me te klein om aan de bezetters veel vragen te stellen of zelfs maar om er nog langer te blijven. Ik voel me een indringer. Het is zoveel veiliger om over dit stakerspiket te schrijven in een nieuwsbrief naar België. Nochtans, weet ik, is het alleen door onder de gewone mensen te werken en hun ervaringen te delen dat je tot echte solidariteit kan komen. Solidariteit met afstandsbediening is een al te gemakkelijke illusie, waar ik dringend vanaf moet.

21 november. Delen dela Paz, die er op de luchthaven bij was om ons te verwelkomen, komt ons opzoeken om het over ons projectwerk te hebben. Ze is arts en uittredend directrice van de Council for Primary Health Care. Een energieke vrouw die graag praat en lacht, met grappige kuiltjes in haar wangen. Delen is de schoonzus van Bobby dela Paz, een dokter die in 1982 op het eiland Samar door de militairen werd vermoord omdat hij medische hulp zou verleend hebben aan de guerrilla.

We zijn benieuwd wat ze ons te vertellen heeft, want we willen best eens een concreter beeld krijgen van wat ons te wachten staat. We zijn naar de Filipijnen gekomen om als dokter op het platteland te werken. Logisch als je weet dat zo’n 70% van de Filipino’s op het platteland leeft, en dat de gezondheidszorg van staatswege daar zo goed als onbestaande is. Een voorbeeld van de ‘omgekeerde zorgenwet’: waar dienstverlening het meest nodig is, is ze het minst beschikbaar. Of waar de nood het hoogst is, is de redding het verste af.

Naar België had de Council laten weten dat Rita en ik in een Community-Based Health Program op het eiland Samar zouden werken. Dat is een plaatselijk gezondheidsproject dat wordt uitgebouwd vanuit de gemeenschap (dorp, wijk, parochie, volksorganisatie). We waren toen nog niet vertrouwd met afspraken op zijn Filipijns en noemden prompt het groepje familieleden en vrienden dat ons project wilde steunen Steungroep Samar, die al een Nieuwsbrief Samar begon uit te geven. Op een van onze afscheidsfeesten had een familievriend over Rita en mij zelfs gesproken als de barmhartige Samaritanen!

En hier komt nu Delen met het nieuws dat het project in Samar ons niet kan opvangen. Twee blanken zouden te veel de aandacht van de militairen trekken, en de lokale gezondheidsorganisatie wordt nu al ‘subversief’ genoemd omwille van haar opbouwwerk aan de basis. Ten tweede zou het een te grote luxe zijn twee artsen in een klein project te laten werken terwijl er elders grotere noden zijn. Ten slotte betekent gezondheidswerk in Samar dat er heel wat moet gestapt worden, want in het binnenland zijn geen wegen. En veel stappen is voor Rita met haar handicap niet mogelijk. Daarom heeft de Council een nieuw voorstel: ik MAG alleen naar Samar, en Rita kan werken in de sloppenwijken van Cebu City, op het naburige eiland Cebu. Om de drie maand zou ik Rita dan wel eens voor een weekje of wat kunnen gaan opzoeken.

Ik moet even slikken. Ik ben er zeker van dat een grote donderwolk zich aftekent op mijn gezicht. Weet Delen dan niet dat wij een koppel zijn? We zijn nog maar amper een jaartje samen. We denken aan kinderen. Wordt er dan zo een hoge mate van engagement verwacht dat je er langdurige scheidingen voor moet over hebben? En hoe zullen we dat thuis moeten uitleggen?

Ik overleg met Rita. Zij ziet dit voorstel voorlopig evenmin zitten. We hebben wat schrik om onze bezwaren te uiten tegenover Delen, maar vragen haar toch naar een andere oplossing te zoeken. In ons eerste jaar willen we liefst voldoende tijd besteden aan onze aanpassing - het leren van de taal, de kennismaking met gezondheidsprojecten - en aan mekaar. Op moeilijkere situaties zoals Delens voorstel zijn we nog onvoldoende voorbereid. Maar ik heb het gevoel dat dit wel geleidelijk zal groeien.

22 november. Correct geneesmiddelengebruik, een goed onderwerp, want de Filipijnse markt wordt overspoeld met nutteloze, onwerkzame en zelfs gevaarlijke geneesmiddelen. Veel producten zijn over de toonbank te krijgen, zonder voorschrift. Medicamenten worden agressief gepromoot op radio en tv. Elke avond wordt het TV-nieuws onderbroken door een reclamespot voor ‘het Zweedse kwaliteitsproduct Alvedon, waar dokters op vertrouwen’. Alvedon is niets anders dan de 63ste merknaam van paracetamol, een eenvoudige pijnstiller. Ook dure en overbodige vitaminepreparaten worden aangeprezen: ‘Theragran-M: it’s a mustl'

Rita en ik voelen ons wat onwennig tussen een veertigtal Filipino’s. Het Filipijns besef van tijd verschilt van het onze. Wij zitten telkens als eersten in het leslokaal te koekeloeren. De Filipino’s schuiven rustig een halfuurtje te laat bij. De cursus wordt gegeven in het Taglish, een mengeling van Tagalog en Engels waar we bijna geen woord van snappen. We leren de Filipijnse keuken kennen. Eten doe je alleen met vork en lepel, of gewoon met de handen. Met je vingers kneed je wat rijst tot een bolletje, dat je met je duim je mond in duwt. Drie keer per dag rijst, ook voor ontbijt, levert me een obstipatie op. En al die vis en zeevruchten moet ik niet. Ik gebruik een leugentje om bestwil: dat ik allergisch ben aan zeevruchten.

Deze kleine dingen van tijd, taal en eten irriteren me. Als dan nog blijkt dat er alleen kamers voor jongens en meisjes apart zijn en dat Rita en ik dus niet samen kunnen slapen, zakt mijn humeur tot onder het vriespunt. Ik besef dat de sprong naar de Filipijnen een grotere aanpassing zal vergen dan ik gedacht had.

Gelukkig wordt op de cursus ook plezier gemaakt. Tussen de lessen in zijn er action songs, liedjes met gebaren of danspasjes. Er wordt nogal gelachen als al die grote mensen daar ongedwongen kinds staan te doen. Wij willen niet onderdoen voor de Filipino’s en leren hen met succes In een klein stationnetje aan. Leuk is ook het toneeltje over geneesmiddelengebruik, waar ik als blanke de boze multinationale onderneming MAG spelen, met op mijn kop een papieren hoge hoed, beschilderd als de Amerikaanse vlag.

26 november. Je kan moeilijk beginnen werken in een project van basisgezondheidszorg zonder te weten hoe het met de hospitaalgeneeskunde is gesteld. Daarom heeft de Council voor ons een bezoek aan twee ziekenhuizen geregeld, via een vakbond van gezondheidswerkers.

Het National Orthopedie Hospital ligt aan een drukke straat vol jeepneys, autoateliers en eetstalletjes. Het gebouw ziet er belabberd uit, okergele verf bladdert van de vuile muren. Je ziet meteen dat het een orthopedisch ziekenhuis is, want aan de poort worden houten krukken verkocht. In de overvolle inkomhal moeten we ons een weg banen tussen patiënten en hun familie.

We maken kennis met Mar, een jonge sociale werkster. Ze loodst ons mee naar de charity ward, de armenzaal. Liefdadigheid lijkt me niet de meest geschikte term voor wat we te zien krijgen. In de halfdonkere zaal hangt een muffe geur. De bedden staan dicht opeen, de matrassen zijn oud en vuil, de lakens zitten vol gaten. De weinige ventilators slagen er niet in de patiënten wat koelte toe te wuiven. Ik heb moeite om me de ruimte, het licht en het comfort van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen voor de geest te halen, waar ik een paar maanden geleden nog stage liep.

Verbouwereerd zien we dat op heel wat bedden twee patiënten liggen. ‘Voor de 83 bedden op deze dienst zijn er momenteel meer dan 100 patiënten', legt Mar uit. ‘Ze kunnen geen privé-geneeskunde betalen, hoewel in de privé-kamers veel bedden leegstaan.’

Als blanken hebben Rita en ik heel wat bekijks. 'Hey Joe? Met Mar als tolk maken we een praatje met een paar patiënten die in een zijkamertje zitten te knutselen. Van lege geneesmiddelenflesjes maken ze kerstversiering. Een jongen in een rolstoel stopt ons breed lachend twee zelfgemaakte sleutelhangers toe. Betalen mogen we niet.

Er lopen erg weinig verpleegkundigen rond in de zaal. ‘Voor deze grote dienst zijn we ’s morgens met vier verpleegsters en vier hulpverpleegsters’, zegt Mar. ‘In de namiddag zijn we maar met twee plus twee, en ’s nachts moeten we alles met z’n tweeën klaarspelen. Onbegonnen werk. Het is de familie die instaat voor de zorg van de patiënten. Familieleden wassen de zieke, geven hem te eten en brengen de nacht naast zijn bed door.’

Daar zit hem de liefdadigheid! In de Filipijnse cultuur is de uitgebreide familie zo goed als een levensverzekering. Maar dit natuurlijk sociaal vangnet heeft gaten. Wie alleen is wordt aan zijn lot overgelaten. Bij het buitenkomen van de charity ward zien we in de gang een zwaar ondervoed vrouwtje eenzaam liggen wegkwijnen.

We nemen met Mar een jeepney naar het Quezon Institute, een groot sanatorium voor tuberculoselijders, met 600 bedden. Het is genoemd naar Manuel Quezon, die in 1935 de eerste president van het Filipijnse Gemenebest (onder Amerikaanse voogdij) werd en stierf aan tuberculose. In het instituut wordt de verzorging door de staat betaald, maar de dure medicatie niet, tenzij je wordt uitverkoren door de Koreaanse Sisters of Mercy. Als je minder dan vijftig bent, in Manilla woont en je ziekte nog niet ver gevorderd is, krijg je de nodige medicamenten van de goede zusters. En wat met de vele zieken die buiten deze categorie vallen? ‘Oh’, lacht een verpleegster schijnbaar onbezorgd, ‘er zijn er ook die hier gewoon komen sterven.’

Olongapo

5 december. Olongapo City zou zonder Subic Naval Base een onopvallend, wat troosteloos provinciestadje zijn. Het bestaat uit niet veel meer dan één lange hoofdstraat. Maar als de Amerikaanse soldaten - soms 7 tot 10.000 per schip - worden losgelaten, komen in die straat meer dan 500 bars, restaurants en dansgelegenheden tot leven. De militairen worden verwelkomd met metersgrote spandoeken: 'Welcome, us Marines of the vss Enterprise?

Prostitutie bestaat officieel niet in Olongapo, maar zo’n 6.000 meisjes zijn geregistreerd als hospitality girls, gezelschapsdames. Daarbuiten werken er nog een 10.000-tal illegaal, zonder vergunning. Dus ook zonder tweewekelijkse controle op seksueel overdraagbare aandoeningen.

Als deel van ons inleefprogramma zijn Rita en ik in Olongapo te gast bij Buklod, een ontmoetingscentrum voor prostituees. Daar kunnen de vrouwen ongedwongen over hun problemen praten: uitbuiting door pooiers, geweld vanwege de mariniers, ongewenste zwangerschap, drugs, aids. In de Filipijnen waren in september 1987 51 aidsseropositieven geïdentificeerd; 47 daarvan zijn vrouwen die bij de Amerikaanse basissen aan de kost komen. Aids is hier duidelijk een ingevoerde pest.

We maken een praatje met de klanten van Buklod. De meisjes kennen alle namen van de Amerikaanse oorlogsbodems, het aantal soldaten en de data waarop ze Subic aandoen. Tegen de avond beginnen ze zich op te maken. Ze moeten op tijd op hun werk zijn of er zwaait wat.

Later die avond zien we hen terug in de seksbars, waar we met de staf van Buklod een geleid bezoek brengen. In de Pussycat speelt een derdeklas jukebox. De diensters zijn gekleed in sexy rode pakjes die weinig aan de verbeelding overlaten. Een pint kost maar 7 peso, maar als je vrouwelijk gezelschap wilt moetje een meisje een lady’s drink van 50 peso betalen.

De show begint. Het is een vreemd gevoel toeschouwer te zijn als de vrouwen waarmee we daarnet nog zaten te praten zich op het podium ontkleden en naast ons voorbij defileren. Een reuzenschuimbad met een paar pseudo-zeemeerminnen is de speciale attractie. De show wordt al te gortig als meisjes allerhande vaginale trucs beginnen uithalen. Ik voel me als toeschouwer gewrongen tussen sympathie voor de meisjes en ongewild voyeurisme. De zatte Amerikaanse soldaten behandelen en bepotelen de Filipina’s op de meest onbeschofte wijze. Maar onze begeleidsters blijven er stoïcijns kalm bij. Even later komen de meisjes, weer in bikini, ons gedag zeggen.

Bij het buitengaan van de bar zien we hoe de politie een straatverkoopster hardhandig uit de buurt van de bars verwijdert. Het vrouwtje bijt flink van zich af, wat een voorbijkomende Amerikaanse marinier de opmerking ontlokt: ‘Schiet haar dan toch neer’!

De volgende morgen zien we de meisjes terug in Buklod. Nu is er meer tijd en meer vertrouwen voor een langere babbel. Dadelijk worden enkele mythen doorprikt, zoals ‘vrouwen kiezen voor prostitutie’, ‘ze kunnen vertrekken wanneer ze maar willen’, ‘ze verdienen er goed aan’. De meeste vrouwen die hier werken komen uit de armste streken van het land, zoals Samar, Leyte of Bicol. De uitzichtloze armoede dwingt hen zich te prostitueren. De meisjes zitten gevangen in hun job. Ze werken 7 dagen op 7, slapen dikwijls in de bar en worden wakker gemaakt als er weer een klant is. Merkwaardig genoeg koesteren zij de hoop hieruit weg te geraken door te trouwen met een VS-marinier. En dit ondanks de vele trieste verhalen van ongewenste zwangerschap, abortus, slagen, verstoting.

Rita en ik zitten stilletjes te luisteren. Het gekke is dat deze jonge Filipina’s er helemaal niet uitzien als een hoopje ellende. Integendeel, terwijl ze hun droeve verhalen doen zitten ze te lachen. We zullen nog moeten wennen aan die gewoonte van te lachen op momenten dat wij eerder geneigd zijn om te wenen.

Omdat zowat alle problemen van de Derde Wereld prominent aanwezig zijn op de Filipijnen zou het land een spiegel voor heel het Zuiden kunnen zijn. Op zijn beurt is Negros de spiegel van de Filipijnen. Een stukje geschiedenis.

Op het einde van de jaren ’60 maakte een jezuïet een baanbrekende studie over de sacada’s, de suikerrietkappers van Negros. Deze seizoenarbeiders moeten voor een hongerloon 10 uur per dag werken, zeven dagen in de week. Tijdens de oogsttijd leven ze met hun gezin 3 a 4 maanden in grote houten barakken op het domein van de plantage. Elk gezin krijgt een houten palet toegewezen waarop ze hun hele huishouden moeten organiseren. Waterleiding of toiletten, voorzieningen voor de kinderen of enige privacy voor de ouders, keukens of vuilbakken: het is allemaal onbestaande.

Begin de jaren ’70 beginnen religieuzen dit aan te klagen. Ze nemen het op voor de sacada’s en de andere landarbeiders, voor de arme boeren en de vissers. Ze stichten christelijke basisgemeenschappen, die al snel in botsing komen met suikerbaronnen, militairen en politici. Als dictator Marcos in 1972 de staat van beleg afkondigt gaan vooraanstaande priesters ondergronds en voegen zich bij het gewapend verzet. Onder hen Louie Jalandoni, de directeur van het Centrum voor Sociale Actie van het bisdom Bacolod, de hoofdplaats van Negros.

In 1983 beginnen Coca-Cola en Pepsi-Cola in plaats van suiker de artificiële zoetstof isoglucose te gebruiken. De wereldprijs van suiker stuikt ineen. Hiermee stort ook de wereld van duizenden suikerarbeiders in mekaar. De grootgrondbezitters laten hun land braak liggen en verbieden de landarbeiders er voedsel op te verbouwen. Hongersnood is het gevolg.

In het centrum van Negros prijkt de mooi conische vulkaan Kanlaon. Maar midden de jaren ’80 spreekt de bisschop van Bacolod, Antonio Fortich, over de sociale vulkaan op het eiland die ieder moment tot uitbarsting kan komen. In feite is dit al volop aan het gebeuren. De militante National Federation of Sugarworkers wordt sterker met de dag. Tientallen kerkelijke, mensenrechten- en andere niet-gouvernementele organisaties zijn bezig met bevrijdende educatie en actie. En vrijwel het volledige binnenland van Negros komt onder controle van het Nieuwe Volksleger.

13 december. Het is zondag en Otik komt ons halen om... naar de mis te gaan! Dat is wel het laatste dat we verwacht hadden, maar we houden onze mond. We zijn immers op inleefbezoek en horen ons aan te passen aan de plaatselijke gebruiken. Op de jeepney vertelt Otik dat de parochie van Banago een actieve christelijke basisgemeenschap en een progressieve priester heeft. Banago ligt wat buiten de stad. We zijn te laat, we vallen het kerkje binnen tijdens de consecratie. Maar geen nood, Father Gerson onderbreekt de viering om ons uitgebreid welkom te heten. Behoorlijk gênant. Tot overmaat van ramp roept de priester Rita en mij naar het altaar. We moeten ons voor heel de kerk voorstellen. Applaus.

Na de mis nodigt een welgestelde parochiaan Father Gerson, Rita en mij uit voor een rijkelijk ontbijt. De Father vertelt honderduit over de christelijke basisgemeenschappen, de kern van de Kerk in Negros. Maar kerkmensen die zich sociaal-politiek engageren kunnen met repressie te maken krijgen. Father Gerson heeft vijfjaar op het platteland in Zuid-Negros gewerkt maar moest daar weg toen bleek dat zijn naam op de zwarte lijst van de militairen stond.

In de namiddag rijden we Bacolod weer binnen. Een aangenaam stadje, zonder hoogbouw of verkeersdrukte. Tegenover de kathedraal ligt een mooie Spaanse plaza met veel groen en bevolkt met stalletjes, straatverkopers en schoenpoetsers. Naast de^kathedraal staat het huis van de bisschop, maar Antonio Fortich heeft elders een onderkomen moeten zoeken, zijn woning vertoont een granaatinslag. De man is niet populair bij militairen en doodseskaders, waar hij gebrandmerkt staat als ‘rode bisschop’ of Kumander Tony (bedoeld wordt: NPA-commandant).

Het loopt tegen 18 uur en het wordt al donker als we met Otik een sloppenwijk bezoeken. In de smalle steegjes worden we overrompeld door kinderen die ons aanraken, handen willen schudden, ‘What’s your name?' roepen, en uitbundig lachen en tateren. Door ramen en deuropeningen - vensters en deuren zijn er niet - zien we hier en daar de tv spelen. Kerstlichtjes flikkeren aan en uit, stemmig.

Bij een zakkenwasserij op een open plek zien we dat de realiteit van de sloppenwijk heel wat minder gezellig is. Vier vrouwen zijn gebruikte rijstzakken aan het uitspoelen en herstellen. Met Otik als tolk stellen we hen een paar vragen. Voor 25 gewassen zakken betaalt de opkoper één schamele peso. Een gestopt gat brengt een kwartje op. De vrouwen moeten nog een uurtje doorwerken, anders verdienen ze vandaag niet genoeg om morgen voor hun gezin eten te kunnen kopen.

14 december. Negros, suikereiland. Met een organizer van de National Federation of Sugarworkers gaan we een kijkje nemen op een suikerrietplantage. De Haciënda de la Rama strekt zich uit over een groot deel van de gemeente Murcia. De eigenaar zit bijna het hele jaar door in Manilla; het beheer van zijn land laat hij over aan een opzichter.

Het zwaarste werk op de plantage is het kappen van het suikerriet. De sacada’s worden betaald per ton gekapt suikerriet, maar ze halen gewoonlijk niet meer dan 40 peso per dag, nauwelijks genoeg om van te leven, laat staan om er een gezin mee te onderhouden. Buiten het kapseizoen valt op de plantage voor de sacada’s niets te rapen en moeten ze elders op zoek naar werk. Het planten van de suikerrietstompjes is iets voor de vrouwen en kinderen. Ook hier betaling per stuk: 61,75 peso per 1.000 geplante stompjes. Ten slotte zijn er de onkruidwieders, weer een vrouwenjob, en de slechtst betaalde: 32 peso per dag.

We overnachten bij een oudere vrouw. Ze is vakbondsafgevaardigde en wordt door iedereen Nanay genoemd, moedertje. Nanay heeft negen kinderen, waarvan er nog vijf thuis zijn. Ze heeft het druk. Het huishouden, het vakbondswerk en het werk op het veld zijn niet makkelijk te combineren. Eén van Nanays dochters werkt als meid, katulong, bij een rijk gezin in Manilla. Een echtgenoot is nergens te bekennen. Is hij eruit getrokken? Werkt hij als gastarbeider in Saudi, de verzamelnaam die de Filipino’s geven aan de hele Arabische wereld?

Nanays huisje is opgetrokken uit bamboe en staat op palen. Het heeft geen elektriciteit, stromend water of toilet. Ik vraag me dan ook af hoe ik in het donker een plasje kan gaan maken en waar en hoe ik een eventueel grotere behoefte moet doen. In het huisje staat zo goed als niets. De bamboevloer dient tegelijk als stoel, tafel en bed. We hebben moeite om voor het eerst met onze handen te eten, ’s Nachts doe ik op die ongelijkmatige bamboevloer nauwelijks een oog dicht en vanaf 3 uur ’s ochtends krijgen we een concert van hanengekraai. Ik word er slecht gezind van. Tegelijk kan ik mezelf wel verwensen omdat ik het al lastig heb met één dag en nacht in deze omstandigheden, terwijl dit voor Nanay haar hele leven zo is.

15 december. Rita vindt Nanays gastvrijheid een beetje gemaakt, haar interesse niet gemeend. Tot we bij het ontbijt horen dat Nanays broer vorige week is doodgeschoten door burgerwachten, omdat hij actief was in de kiescampagne van een progressieve kandidaat. Allicht verklaart dat Nanays afstandelijkheid. Ze stelt ons voor mee te gaan naar de wake van haar broer. Tussen de suikerrietvelden is het een uurtje stappen.

We maken kennis met de Filipijnse manier van omgaan met de dood. Een dodenwake duurt gewoonlijk negen dagen en heeft thuis plaats. De kist staat centraal opgesteld, in het midden van de kleine woonplaats. De helft van het deksel is een deurtje, van de borsthoogte van de dode tot bovenaan. Het staat open, zodat iedereen het gebalsemde lichaam kan komen groeten. Buren en familie komen rond de kist eten, drinken, zingen, het Chinese gezelschapsspel mahjong spelen en vooral veel praten over de geliefde dode.

Ik bedenk dat Rita en ik op die enkele weken al met veel geweld geconfronteerd zijn. Direct geweld: de moord op Nanays broer, de repressie tegen stakingspiketten, de Amerikaanse marinier die ‘Shoot her\' schreeuwt. En nog meer structureel geweld: de uitbuiting van de sacada’s, het vrouwtje dat stilletjes ligt te sterven in het hospitaal, de seksindustrie van Olongapo. Vreemd hoe weinig waard een mensenleven hier lijkt, maar hoe aan een dode zoveel waarde wordt gehecht.

17 december. Vandaag zijn de vissers aan de beurt. Kilometers lang rijden we langs prawn farms, kweekvijvers voor langoustines. Door de daling van de suikerprijs zijn veel landeigenaars overgeschakeld op dit veel winstgevender product. Het is een niet-arbeidsintensieve cultuur, ze schept dus geen werkgelegenheid voor de afgedankte suikerrietarbeiders. De vijvers zijn schadelijk voor het milieu en ze doen de ondergrond verzilten. Negros verzorgt zijn langoustines beter dan zijn mensen: de diertjes krijgen ’s nachts verlichting, de mensen niet.

Sitio Laghit is een klein, vredig vissersdorpje aan de noordkust van Negros, maar het wordt bijna de zee in geduwd door de oprukkende kweekvijvers. Een grootgrondbezitter heeft hier land opgekocht, 32 huisjes zullen er moeten aan geloven. Tatay Dicoy, de voorzitter van de lokale vissersorganisatie, laat ons het dorp zien. Tegen de avond komen de dorpelingen naar het terrasje voor Tatays huisje afgezakt om met de vreemdelingen te verbroederen. Cola en goedkope brandy worden bovengehaald. Van België hebben deze eenvoudige vissers nog nooit gehoord. Na onze uitvoerige uitleg dat België niet in Amerika ligt vraagt iemand of we dan in Los Angeles naar de unief zijn geweest. We zitten met het dilemma welk beeld we moeten ophangen van ons landje. Langs de ene kant moeten we uitleggen dat we veel meer welvaart en betere sociale voorzieningen hebben dan op de Filipijnen. Langs de andere kant willen we duidelijk maken dat het kapitalisme in België naar een duale maatschappij leidt, en dat de welvaart van het Noorden voor een groot deel gebouwd is op de uitbuiting van het Zuiden. Aan de reacties van de vissers merken we dat het ons niet lukt dit over te brengen. In Amerika - en dus ook in België - is iedereen rijk, punt.

Naarmate de brandy vloeit komen de tongen losser. Een gitaar wordt er bijgehaald, er wordt gezongen en gelachen. Rita en ik ontsnappen er niet aan, we moeten ook zingen. You Are My Sunshine dan maar, in duo. Het begint te regenen. Het is 21 uur, een erg nachtelijk uur voor een vissersdorp, en we zoeken ons rieten matje of banig op. We worden nog even wakker als net boven ons hoofd het dak begint te lekken en we ons matje moeten verschuiven.

We blijven bij Neneng overnachten, een lieve vrouw met een zachte hese stem. Haar grijzend haar draagt ze in een paardenstaart. Door haar bril kijken goedmoedige ogen ons ongedwongen aan. Ze is de jongste van zes kinderen, vertelt Neneng. Thuis waren ze arm. Haar ouders deden er alles voor om de kinderen te laten studeren, zodat ze voor zichzelf een betere toekomst konden uitbouwen. Nenengs broers en zussen hebben dat nogal materialistisch opgevat. Ze verhuisden allemaal naar het beloofde land, de Verenigde Staten. Na de dood van haar vader is ook Nenengs moeder daar naartoe geëmigreerd. Ze vraagt Neneng geregeld om zich bij hen te voegen en in de States een dokterspraktijk te beginnen, maar Neneng is tijdens haar studies sociaal bewust geworden en heeft gekozen voor basisgezondheidszorg voor de armen. Ze is de enige arts in het centrum.

Manny, haar man, is organizer onder de jeepneychauffeurs. Maar hij Steekt ook regelmatig een handje toe bij het organisatiewerk onder de boeren en suikerrietarbeiders. Hij vertelt dat op het platteland van Negros de invloed van de guerrilla alsmaar toeneemt.

Door hun sociaal engagement zien Manny en Neneng elkaar soms weken- of maandenlang niet. Maar, zo vertellen ze, het is ook die gezamenlijke inzet die hun relatie, ondanks de lange afwezigheden, meer diepgang geeft. Te onthouden voor Rita en mij.

Ons gesprek belandt op kinderen. Een geliefkoosd onderwerp in de kindvriendelijke Filipijnse samenleving. Neneng zegt dat zij en Manny geen kinderen kunnen krijgen. Zulke openhartigheid over privé-zaken is hier normaal. Wij beginnen een gesprek door over het weer te praten, maar Filipino’s werpen je meteen de vraag voor de voeten: ‘En hoeveel kinderen hebben jullie al?’. Een beetje verlegen antwoorden we, naar waarheid, dat we drie dagen na onze aankomst in de Filipijnen gestopt zijn met de pil en dat we graag enkele kinderen zouden hebben.

Neneng en Manny hebben een geadopteerd dochtertje van vier, Aleng. Ze ziet er wat teruggetrokken en magertjes uit. Het eerste halfuur komt er geen woord uit, ze knikt en wijst alleen maar. Ik sloof me uit om haar te amuseren, en uiteindelijk begint ze toch mee te lachen en te spelen.

Maar het arme boerengezin waar Aleng verbleef had te weinig geld om melk voor de baby te kopen. Het kind verzwakte en werd ziek. (Ook bij Neneng die rare gewoonte van te lachen terwijl ze iets droevigs vertelt!) Toen Alengs ouders dit vernamen besloten ze hulp te vragen aan vrienden in de stad. Zo kwam het dat Neneng en Manny de zorg over de kleine Aleng op zich namen.

’s Avonds in bed praten Rita en ik nog wat na. Die vanzelfsprekendheid waarmee Neneng en Manny het hebben over situaties die voor ons bijna ondenkbaar zijn! En natuurlijk ook hun opofferingsgeest, en misschien nog meer die van hun vrienden in de bergen. Hoewel, je kind zo uitbesteden, ik denk niet dat ik zo’n hoge prijs voor mijn engagement zou kunnen of willen betalen. Anderzijds zijn veel armen in de Derde Wereld uit economische noodzaak gedwongen hun kinderen achter te laten of zelfs te verkopen, zonder dat daar enige keuzevrijheid bij te pas komt. Want bij Alengs ouders ging het om een bewuste, weloverwogen en vrijwillige keuze, de keuze om te vechten voor een nieuwe maatschappij, waarin niemand meer zijn kinderen hoeft achter te laten of te verkopen.

21 december. Op de weg terug naar de luchthaven zien we vanuit de bus militairen in actie. Ze staan naast hun jeep en leiden hardhandig een paar verdachten op. Enkele soldaten zijn gemaskerd. Bezorgd denk ik aan Neneng en Manny, aan Gally en Nanay.

4 januari 1988, 10 na 7 ’s morgens. Tingeling! De schoolbel rinkelt. De leerlingen begeven zich naar hun klasjes. Rita en ik hebben ons met de moed der wanhoop op de studie van het Tagalog gestort, vier uur per dag. Geen sinecure. Deze van oorsprong Maleisische taal zit heel anders in mekaar dan de Europese talen. Men begint met een grondwoord of stam (bv. taba: vet, spek), waar dan een voor- en/of achtervoegsel wordt aangeplakt om te komen tot een zelfstandig naamwoord (katabaan: vetzucht), een adjectief (mataba: dik) of een werkwoord (magpataba: vetmesten). Gelukkig komen een aantal grondwoorden uit het Spaans en MAG je in het Tagalog ook Engelse woorden integreren. Werkwoordsvormen krijgen dikwijls MAG- als voorvoegsel. Met een Engels grondwoord wordt dat dan bijvoorbeeld MAG-enjoy: genieten. Maar dit Taglish wordt dikwijls op zijn Filipijns geschreven: jeep wordt dyip. Hetzelfde met de Franse woorden coup d’e'tat (kudeta) en champagne (tsampan). Grappig dat een oksel hier kilikili heet, een zeldzaam lichtbaken in een zee van a’s en herhaalde lettergrepen. Zijn magkakababayan, magpapakumbaba of bababa ka na ba geen pareltjes? Algemene hilariteit in de klas als ik me laat ontvallen dat ik ‘eerder dood’ ben (patay in het Tagalog), terwijl ik ‘mager’ bedoel (payat).

5 februari. We lezen in de krant een verklaring van de nieuwe stafchef van het leger, generaal De Villa. ‘We hebben het zenuwcentrum van de communisten in Manilla gebroken’, heet het. Het leger heeft 31 vermeende topkaders van de Communistische Partij en het Nationaal Democratisch Front gearresteerd. Twee kliniekjes van de Alex Boncayao Brigade zijn ontmanteld. Een computergestuurd communicatiecentrum en een Russisch handboek zijn in beslag genomen. ‘Een grote overwinning’, bazuint De Villa.

Maar de volgende dagen stuurt de pers dat beeld bij. Bij gebrek aan bewijs worden 26 van de 31 arrestanten vrijgelaten. Er zijn zelfs een paar kinderen bij. Drie van de arrestanten leggen klacht neer omdat ze gefolterd zijn. Het gesofistikeerd communicatiemateriaal blijkt een gewone wereldontvanger te zijn en het Russisch handboek is de Japanse handleiding voor die radio.

Defensieminister Ramos stelt voor de opstandbestrijding op te voeren door het oprichten van paramilitaire burgerwachten, de Citizens’Armed Forces Geographical Units of cafgu’s.

De Filipijnse guerrilla voert een langdurige volksoorlog vanop het platteland, zoals Mao het in China heeft voorgedaan. ‘Oorlog’ omdat de heersende klassen alleen door gewapende strijd van de macht kunnen verdreven worden. ‘Volk’ omdat heel het Filipijnse volk belang heeft bij de revolutie: boeren, arbeiders, middenklasse en zelfs een deel van de nationale bourgeoisie, die te lijden heeft onder de buitenlandse overheersing van de economie. ‘Langdurig’, want het zal een hele tijd vergen om aan de basis een sterke tegenmacht op te bouwen, om de ongunstige krachtsverhoudingen te keren, om het nog kleine en zwakke volksleger zo groot en sterk te maken dat het het regeringsleger kan verslaan. ‘Platteland’ omdat de meeste Filipino’s boeren zijn, omdat de half-feodale situatie op het platteland hun belangrijkste probleem is, en omdat daar het meest geschikte terrein te vinden is voor de guerrillastrijd.

Onenigheid lijkt er ook te bestaan onder de belangrijkste ex-politieke gevangenen die door Aquino werden vrijgelaten. José Maria Sison is nog altijd de meest gezaghebbende stem van de natdems en een veelgevraagd spreker in binnen- en buitenland. Hij verdedigt de oorspronkelijke principes van de nationaal-democFatische revolutie, met de langdurige volksoorlog op het platteland als zwaartepunt. Over volksopstand en guerrilla-a ties in de steden spreekt hij zich niet openlijk uit.

Volgens de persberichten stelt de CPP-leiding dat er grenzen zijn aan dit pluralisme binnen de beweging, maar waar de lijn moet worden getrokken, wordt niet aangegeven.

Het kantoor bevindt zich op de tweede verdieping. Met kloppend hart bellen we aan. Delen ontvangt ons hartelijk. Ook Dyeri Andamo is er, de nieuwe directeur van de Council die vorig jaar bij ons in België was. Dyeri is verpleger, heeft veel interesse voor volksgezondheid en aanleg voor didactiek. Met zijn brilletje en zijn afgemeten voorkomen ziet hij er als een echte intellectueel uit. Hij drukt zich voorzichtig uit, op het onzekere af, maar wat hij zegt is doordacht.

Delen en Dyeri laten ons het kantoor zien en stellen ons voor aan de staf van de Council. Er zijn vier in mekaar overgaande ruimten en twee belendende kamers. Eén ervan is het directiekantoor, tevens de enige kamer met airconditioning, want hier staat de enige computer die de Council rijk is, en die moet stofvrij en koel gehouden worden in een kamer zonder ramen. In de andere kamer woont Effen, de huisbewaarder. De doorlopende ruimten zijn respectievelijk ingericht als ontvangstruimte, eetzaal, werkkamer en bibliotheek. Verder is er nog een keukentje, een douche en een wc. Buiten de eetzaal staat elke ruimte volgepropt met piepkleine houten bureautjes. Dat moet wel, want op de Council werken een 20-tal mensen, en het budget laat niet toe meer kantoorruimte te huren.

We maken kennis met de staf, maar slagen er niet in ook maar één naam of gezicht te onthouden. Ze maken het ons ook niet gemakkelijk. Er is een Bel, een Mei en een Del, koosnaampjes voor mensen die Isabelle, Imelda of Edelina heten. Op de taalschool waren de namen trouwens nog leuker: Bing, Ping, Bong en Kreng-Kreng.

Tijd voor het middagmaal. Een vrouwtje komt aan de deur dagschotels verkopen in kleine plastic zakjes. Voor ieder een zakje rijst, waarbij je dan naar keuze kan nemen: groenten, een kippenbout of een stuk vis dat je door het plastic zakje heen in een bouillon ziet zwemmen. Smakelijk!

Van de geanimeerde tafelconversaties van Bel, Mei, Del & Co. verstaan we geen jota. Twee maand intensieve taalcursus hebben van ons nog geen Filipino’s gemaakt. We beginnen te vrezen dat het Tagalog een onoverkomelijke hinderpaal zal blijven. Maar ik beslis me erin vast te bijten. Om te oefenen worstel ik me pagina per pagina door Tagalog-artikels, met een dik woordenboek binnen handbereik en ijverig op zoek naar stammen die op onbegrijpelijke wijze verborgen lijken tussen de gekste voor- en achtervoegsels.

April 1988. Sister Luisa verwacht bezoek uit Nederland, Rita en ik moeten naar een andere woonst uitkijken. We kunnen terecht in het appartementje van Lando, die bij een bevriende gezondheidsorganisatie werkt. We huren er een kamer en delen keuken en badkamer met Lando en zijn hoogzwangere vrouw Evelyn.

Onze kamer is ruim en licht. Eindelijk beschikken we over een dubbele matras en een bureautje. En gelukkig ook over een ventilator, want het warm seizoen is aangebroken. We zitten voortdurend te puffen en te zweten. Bij gebrek aan een gewone thermometer halen we de koortsthermometer boven. En warempel, die stijgt tot 38,4°C! Evelyn en Lando hebben geen koelkast in huis en met deze temperatuur beschimmelt het brood en beginnen fruit en groenten snel te rotten. We zijn gedwongen de Filipijnse methode toe te passen: regelmatiger naar de markt gaan en alles in kleine hoeveelheden aankopen.

Om zich te oefenen in het ouderschap hebben Lando en Evelyn een jong hondje in huis gehaald. Het mormel, dat Rambo werd gedoopt, bijt in mijn tenen en spot met elke poging tot toilettraining. Een andere dag komt Lando met een groot kuiken thuis, dat een plaatsje krijgt in een hok onder de keukentafel. Zo gauw het een kip is geworden, zet Lando er een haan bij. Kip en haan hebben echter slaande ruzie en de pluimen vliegen geregeld tot op tafel. Om de gemoederen te bedaren laat Lando de haan af en toe vrij in de keuken rondlopen. Gezellig is anders, zeker als blijkt dat het beestje op potten en pannen kakt. Nu Rita en ik niet voor projectwerk naar het platteland kunnen, is het platteland naar ons gekomen!

Het werk op de vormingsdienst van de Council bestaat vooral uit het schrijven van nieuwe cursussen. Rita buigt zich over de medische aspecten van rampenpreventie en -bestrijding, ik stel een cursustekst samen over geneesmiddelengebruik. Een opdracht waarmee we wekenlang zoet zijn.

Tijdens de middagpauze slenteren Rita en ik soms wat door de straten van Malate. Niet te dikwijls, want we voelen ons wat ongemakkelijk in deze buurt waar elke blanke als toerist wordt aangezien, en dikwijls dan nog als sekstoerist. De commerciële kliniekjes in de straat prijzen op grote borden hun diensten aan: zwangerschapstest, aidstest, spermatellen en post-coïtale contraceptie. De jobaanbiedingen aan de vele bars vragen sexy receptionisten.

Tl april 1988. We zijn nu precies zes maand op de Filipijnen, en voor het eerst trekken Rita en ik met de Council for Primary Health Care naar de provincie. Op het afgelegen eiland Polillo wordt gedurende een week een cursus basisgezondheidszorg gegeven.

Father Tony, de parochiepriester van Polillo, wil met een Community-Based Health Program van start gaan. Als voorbereiding heeft hij met een ploeg medewerkers uitgebreid sociaal onderzoek verricht in zijn parochie. ‘De diagnose van de gemeenschap stellen’ heet dat hier. Op die diagnose kan dan een geïntegreerd gezondheidsproject worden geënt. Onderdeel hiervan is de opleiding van dorpsgezondheidswerkers, die in elke wijk gekozen worden. Het is voor hen dat deze cursus wordt georganiseerd.

Polillo ligt 300 km ten oosten van Manilla, in de provincie Quezon. Omdat we de bergketen van de Siërra Madre over moeten betekent dit een hele dag reizen: per bus, jeepney, veerboot en tricycle, een motor met zijspan.

29 april. De cursus heeft plaats in het kloostergebouw. Er zijn een dertigtal deelnemers, bijna allemaal vrouwen van boerenafkomst. Hun gemiddelde scholingsgraad is niet hoger dan het vierde leerjaar. Enkelen hebben het moeilijk om gedurende een minuut de polsslag te tellen. En het berekenen van de dosis van een geneesmiddel, waar delen en vermenigvuldigen bij te pas komt, is een ware kwelling.

Rhodora en Cynthia, beiden universitairen, geven erg schools les, met moeilijke en overbodige medische terminologie. Myrna en Gemma hebben al meer ervaring met basisvorming en gebruiken aangepaste lesmethodes. Het is immers een gouden regel van de didactiek dat leerlingen slechts 20% onthouden van wat ze alleen maar horen, 40% van wat ze ook zien en

tot 80% van wat ze zelf kunnen uittesten of ontdekken. Daarom proberen Gemma en Myrna zoveel mogelijk praktijk in de cursus in te lassen.

In een workshop wordt een collage gemaakt over de oorzaken van gezondheidsproblemen. Er is een demonstratie om kruidenzalf tegen eczema te maken, met boomschors, olie en kaarsvet. In een toneeltje beelden de cursisten de gezondheidstoestand in hun dorp uit. Er is een practicum om polsslag en bloeddruk te leren nemen en wonden hechten wordt ingeoefend op een taaie lap varkenshuid.

Om de mensen inzicht te verschaffen in de achterliggende oorzaken van ziekte en ongezondheid worden technieken gebruikt die Paolo Freire uitwerkte in zijn boek Pedagogie van de onderdrukten. Gemma vertelt het verhaal van Remedios, het vierjarig dochtertje van Monching en Thea, arme pachters in een afgelegen dorpje. Het kind had een verkoudheid, haar hoest werd steeds erger. Ze kreeg hoge koorts en kon moeilijk ademen. In het holst van de nacht besloten Monching en Thea het kind naar het hospitaal te brengen. Met Remedios in hun armen stapten ze twee uur door de heuvels, tot ze aan de weg kwamen. Maar ’s nachts passeerde geen enkele jeepney die hen kon meenemen naar de stad en de kleine Remedios haalde de ochtend niet.

‘Waarom is Remedios gestorven?’ vraagt Gemma. Een ijverige cursiste roept: ‘Omdat ze longontsteking had.’ ‘Juist, maar waarom is ze daaraan dood gegaan?’ Een tweede zegt: ‘Ze hadden geen medicamenten.’ En een derde: ‘Er is geen kliniekje of dokter in het dorp.’ Gemma vraagt door: ‘Maar waarom hadden ze geen medicamenten? En waarom zijn er geen medische voorzieningen?’

Bij elke waarom-vraag wordt een dieper niveau van analyse aangeraakt. Zo komen lesgever en leerlingen samen tot het besluit dat Remedios niet alleen gestorven is door een microbe, maar ook door gebrek aan medische zorgen. Ze is gestorven omdat de regering meer prioriteit geeft aan het afbetalen van de buitenlandse schuld en aan het militair apparaat dan aan volksgezondheid. Een andere oorzaak van Remedios dood is dat haar ouders geen geld hadden om geneesmiddelen te kopen. Want Monching en Thea zijn arme pachters, die geen eigen grond hebben om te bewerken. Waarschijnlijk moeten ze twee derden van hun oogst afstaan aan de grootgrondbezitter. Wellicht was de kleine Remedios ook ondervoed.

Zo ontdekt de groep de biologische, culturele, sociale, politieke en economische factoren die ziekte en gezondheid bepalen. Allemaal schakels van de keten die Remedios naar haar graf hebben geleid.

3 mei. Na de cursus gaan we een kijkje nemen in het gezondheidscentrum van Polillo. Het kliniekje, 15 bedden, neemt alleen A/edicare-patiënten op. Medicare is het systeem van sociale zekerheid voor wie een vaste, voltijdse job in loondienst heeft. Bij een hospitalisatie betaalt Medicare een deel van de gemaakte kosten terug - gemiddeld niet meer dan 30%.

De zieken moeten hier 18 peso per dag betalen voor een hospitaalverblijf, 15 peso voor een doktersconsultatie en de volle pot voor medicamenten. Zelfs voor de kleine minderheid die een vaste baan heeft en hoop en al 50 peso per dag verdient is ziek worden een dure zaak. Is dat de reden waarom maar twee van de vijftien bedden bezet zijn? Bij het verlaten van het kliniekje zie ik even verder uit een armetierig huisje een duidelijk ondervoede peuter komen, in zijn blootje. Het ventje hurkt neer, een straal lopende stoelgang gulpt uit zijn poepje. Het verhaal van Remedios speelt zich ook in Polillo af.

13 mei. Ik ga opnieuw mee op cursus met een team van de Council. We trekken naar het schiereiland Bondoc, dat net als Polillo deel uitmaakt van de provincie Quezon. Deze keer zijn we met drie artsen: de kleine maar vastberaden Emily, de pas afgestudeerde Nelson en ikzelf.

In een voorbereidende vergadering heeft Emily uitgelegd dat de cursus plaatsheeft in een klein gehucht van de plattelandsgemeente Mulanay. We kunnen er beschikken over een eenvoudig buurthuis en worden te slapen gelegd bij de dorpelingen thuis. Zo leren we de leefomstandigheden van de boerenfamilies van nabij kennen.

Rita kan niet mee, er zal moeten gestapt worden. Ook al is het maar voor een dag of vijf, de scheiding valt me zwaar. Tot nu toe hebben Rita en ik alle veranderingen die de Filipijnen in ons leven hebben teweeggebracht, samen beleefd en besproken. En hoe zal ik me uit de slag trekken met mijn gebrekkig Tagalog, met de Filipijnse keuken, met mijn compagnons?

Vier uur rijden buiten Manilla stappen Emily, Nelson en ik over op een plaatselijke bus die het schiereiland oprijdt. Een man in jeans ploft zich naast mij neer, een enorme cassettespeler op zijn schoot. Op onvriendelijke toon vraagt hij wie ik ben, waar ik naartoe ga, welke nationaliteit ik heb. Hij wil mijn paspoort zien. Verwonderd vraag ik hem wie hij dan wel is.

‘Militair’, antwoordt hij. ‘Dit gebied staat onder militaire controle. Het is verboden terrein voor buitenlanders.’

Ik weet zeker dat geen enkel deel van de Filipijnen tot militaire zone is uitgeroepen of verboden is voor buitenlanders. Maar de man blijft aandringen om mijn paspoort te zien en Nelson doet teken dat ik maar beter toegeef. Ik vraag de militair zich te legitimeren. De man klopt veelbetekenend op zijn heup. ‘Dit hier is mijn legitimatie’, zegt hij. Onder zijn jeans ontwaar ik de contouren van een revolver. Ik toon de man gauw mijn paspoort. België blijkt een geruststelling te zijn.

Nu pas herinner ik me dat hier in de buurt onlangs een Zweed en een Duitser zijn opgepakt die uit guerrillagebied kwamen. Ze hadden foto’s bij zich waarop ze poseerden met een M16-machinegeweer en zitten nu hun tijd te verdoen in een Filipijnse gevangenis. Een weinig opbeurende gedachte. Mijn hart bonst, half van schrik en half van verontwaardiging. Gelukkig stapt de militair in het volgende dorp af.

Na de busrit volgt een ongemakkelijke motorrit, met z’n zevenen half zittend half hangend op een tricycle, en een voettocht van anderhalf uur tot barrio Luna, een klein gehucht van Mulanay. Voor een vormingscursus is het hier niet bepaald luxueus te noemen. Geen elektriciteit - ’s avonds petroleumlampjes voor verlichting. Geen stromend water - een bronnetje voor drinkwater en de beek als wasplaats. Om op te slapen een rieten matje, en de wc is de wijde natuur om ons heen. Doorheen de spleten in de bamboevloer van de paalwoning zie ik een paar kleine zwarte varkens. Op het strooien dak landt af en toe met veel gefladder en gekakel een kip. Van ver, van dichtbij, uit alle richtingen horen we hanen kraaien, de hele nacht door.

14 mei. Tijdens het ontbijt praten we wat met Elena, onze gastvrouw. Van het Tagalog begrijp ik nog steeds niet meer dan de helft, maar Nelson vertaalt. In deze heuvelachtige streek bezitten de meeste boeren een klein lapje grond waarop ze maïs, wortelgewassen en wat groenten verbouwen. Met rijst vormt dit het menu van alledag. Af en toe komt daar wat vis bij en bij speciale gelegenheden zoals deze cursus wordt wel eens een schrale kip geslacht.

Een dokter of verpleegkundige hebben ze in barrio Luna nog nooit gezien. Het dichtstbijzijnde polikliniekje ligt op 15 km afstand en trouwens, 20 peso voor een consultatie bij de vroedvrouw vindt Elena toch te veel. Dan liever naar de albularyo of kruidendokter of meteen om medicamenten naar de sari-sari store. Niemand van de talrijke kinderen in het dorp is gevaccineerd. ‘Maar om de carabao's, de waterbuffels in te enten komt elk jaar een veearts van de staat langs.’

Die ochtend komen een tiental cursisten opdagen. Laura heeft haar baby van drie maand meegebracht. Tussen de voedingen door zorgt de tienjarige kuya (grote broer) voor het kind. Ook Elena’s baby zorgt voor afleiding. Het jongetje kan maar kalm gehouden worden als hij met een hand in mama’s bloes één van haar borsten MAG vasthouden.

Emily begint het verhaal van Remedios. Maar bij de allereerste waaromvraag, ‘Waarom is Remedios gestorven?’, krijgt ze een onverwacht antwoord. Manang Remy, een al wat oudere boerin, zegt doodgemoedereerd en met krachtige stem: ‘Door de drie -ismen’. ‘De drie wat?’ Het vrouwtje herhaalt, met instemmend gegiechel van de omstaanders: ‘De drie -ismen’. Bij het zien van onze verbaasde gezichten verduidelijkt Remy: ‘Imperialisme, feodalisme en bureaucratisch kapitalisme, de drie kwalen van de Filipijnse maatschappij’.

Waar hebben de boeren uit barrio Luna die politieke wijsheid en woordenschat vandaan? ‘Van de radio’, klinkt het laconiek. We kunnen moeilijk aannemen dat de radicale analyses van de nationaal-democratische beweging op de radio te horen zijn. Trouwens, bijna niemand in het dorp bezit een transistor. Waarschijnlijker is dat NPA-activisten zijn langsgekomen en een teach-in hebben gehouden met de bevolking. Maar op Nelsons vraag of hier soms NPA’ers gesignaleerd worden, antwoorden onze studenten alleen met een fijne glimlach.

Ik ben benieuwd hoe termen als imperialisme, feodalisme en bureaucratisch kapitalisme door deze eenvoudige mensen begrepen worden. ‘Imperialisme, dat zijn de militaire basissen van de Amerikanen’, weet iemand. En Laura: ‘Feodalisme, dat is de grootgrondbezitter Yulo hier. Die bezit 7.100 hectare land, terwijl wij moeten proberen te overleven op één enkele hectare, die dan nog onvruchtbaar is.’

En bureaucratisch kapitalisme, een begrip dat ikzelf niet eens goed versta? Manang Remy weet er meer van: ‘Zijn jullie hier met de bus of de jeepney naartoe gekomen? Nee, jullie hebben moeten stappen, want er loopt geen weg naar barrio Luna. Nochtans hebben de burgemeester, de gouverneur en onze volksvertegenwoordiger die al ettelijke keren beloofd, maar het geld voor de aanleg ervan hebben ze in hun eigen zak gestoken. Dat is bureaucratisch kapitalisme!’

17 mei. Na het theoretisch gedeelte houden we medische consultaties voor de bevolking van Luna en de omliggende dorpjes. We hebben het druk, want het nieuws dat er echte dokters bij zijn heeft zich snel verspreid. De ondervraging van de patiënten en het nemen van pols, bloeddruk en temperatuur wordt gedaan door de pas opgeleide dorpsgezondheidswerkers. Daar staan de dorpelingen van te kijken. Wij dokters doen nog wel het onderzoek en stellen de behandeling in. Elk geval gebruiken we als een leermoment voor de nieuwe gezondheidswerkers.

Een kamer in het grootste huis van het dorp wordt omgetoverd tot operatiezaaltje. Emily, Nelson en ik doen een paar kleine chirurgische ingrepen. Een oude boer is zo gelukkig dat een grote cyste op zijn voorhoofd wordt weggenomen, dat hij iedereen de hand gaat schudden, de vele toeschouwers incluis. Als resultaat van onze chirurgie lopen een aantal jongetjes in een rokje door het dorp. Die hebben net een besnijdenis ondergaan, hun piemeltjes kunnen een paar dagen geen broek verdragen.

Als ze de heuvelrug over zijn beginnen Emily, Nelson, onze jonge gids Beg-beg en ik opgewonden door elkaar te praten. Zouden het NPA’ers geweest zijn? Met z’n tweeën? En met zo’n oude geweren? Misschien leden van de volksmilitie van de guerrilla? In ieder geval zagen ze er sympathiek uit. Een groot contrast met de militair die we op de heenweg ontmoet hebben.

25 mei. Ons geluk is van korte duur. Rita’s maandstonden komen door, en met de positieve zwangerschapstest weten we dat dit eigenlijk een vroege miskraam is. Een rotdag. En we hebben juist het ‘goede nieuws’ aan onze ouders gemeld... In een poging onszelf wat op te vrolijken gaan we naar The Last Emperor kijken, met voor dessert een extra-groot ijsje.

Tussen de krantenknipsels vind ik nog een klein berichtje. Begin maart is in Bacolod een plaatselijke leider van de volksorganisatie Bayan door onbekenden doodgeschoten. Het is Gally, de man van de vakbond van gezondheidswerkers die Rita en ik in Negros hebben ontmoet. Het eerste dodelijke slachtoffer van de repressie die we persoonlijk hebben gekend. Mijn hart verkilt.

10 juni. Voor de deur van ons kamerappartementje staat een onbekende Filipina. Ze ziet er voornaam uit, met donker sluik haar en een fijne bril. ‘Rita and Bert?' vraagt ze. Ze stelt zich voor als Ella en vraagt of ze even MAG binnenkomen.

‘Jullie zullen bezoek van een wildvreemde wel eigenaardig vinden. Jullie kennen mij niet, maar van Filipijnse vrienden in Nederland heb ik gehoord wat jij in El Salvador hebt gedaan, Rita. Ik heb ook enig idee over de organisaties waarmee jullie in België werkten.’

Meer hoeft ze niet te zeggen. Die vrienden in Nederland, dat moeten vertegenwoordigers van het Nationaal Democratisch Front van de Filipijnen zijn, de koepel van revolutionaire organisaties die zijn internationaal hoofdkwartier in Utrecht heeft. De verwijzing naar Rita’s werk bij de Salvadoraanse guerrilla en naar onze Belgische connecties is ook duidelijk. Het kan niet anders of Ella heeft te maken met de ondergrondse beweging!

Rita en ik zijn te verbouwereerd om te reageren.

Ella vervolgt: ‘Wij hebben een voorstel. Wat zouden jullie ervan vinden om naast jullie job als ontwikkelingshelper bij de Council ook af en toe wat voor de UG te doen?’

Hoewel Rita en ik gehoopt hadden op de Filipijnen contact te hebben met de guerrilla, overvalt dit ons toch. We vragen bedenktijd, willen alles laten bezinken. Ella zal binnen een week terugkomen.

19 juni. Als Alvin en ik na een lastige klim over grillige rotsformaties de laatste NPA-controlepost passeren, ontwaar ik in het schemerduister tussen de bomen en het struikgewas een guerrillakamp dat baadt in de egale schijn van elektrisch licht en in het zachte geronk van een generator. Wow! Een gevoel van voldoening borrelt in me op. Ik ben er geraakt, bij het Nieuwe Volksleger!

Breed lachend en met uitgestoken armen staat een korte, geblokte man ons op te wachten. Het is Ka Roces, de kampcommandant. ‘Ka’ staat voor kasama, kameraad, zoals iedereen in de ondergrondse beweging genoemd wordt. Ka Roces gaat me voor naar de keuken. Er is nog overschot van de merienda en het avondmaal: maniokwortel in siroop en rijst met linzen. Tientallen jonge NPA’ers komen langs om de blanke bezoeker te bekijken. Een voor een stellen ze zich voor en schudden me vriendelijk de hand.

Ka Lean

Lean studeerde in het midden van de jaren ’70 af aan de faculteit geneeskunde van de elite-universiteit up. Haar keuze is des te opmerkelijker als je weet dat 70% van haar jaargenoten een bloeiende medische praktijk heeft in... de Verenigde Staten. Haar weinige collega’s die in het land zijn gebleven hebben in Manilla carrière gemaakt als specialist of in het ministerie van Volksgezondheid. Ka Lean leer ik kennen en waarderen als een bijzonder betrouwbare kameraad, toegewijd en altijd bezorgd voor het welzijn van anderen.

In de Medische Sectie wordt Ka Lean bijgestaan door Ka Apol, een graatmagere, kalende arts die een paar jaar opleiding chirurgie heeft genoten, en Ka Andrea, een goedlachse dikkerd die verpleegster is. Andrea bezit de kwaliteit om ook in de harde omstandigheden van de guerrilla het motto van de Filipijnse verpleegster onvermoeibaar in praktijk te brengen: ‘tlc’ of ‘tender, loving care’.

De medische staf van het NPA in de provincie Quezon wordt geleid door Ka Sally. Zij is momenteel buiten strijd. Twee dagen voor mijn aankomst heeft ze het leven geschonken aan een flinke dochter. Dat dit zomaar in het guerrillakamp kan gebeuren wijst erop dat het NPA zich hier erg zeker van zijn stuk voelt. Maar de aanvoer van melkpoeder is een probleem. Tot mijn grote verbazing wil Ka Sally NAN-melkpoeder van Nestlé voor haar baby, want ‘ze heeft geen melk’. Het verbaast me dat de babyvoedingsmultinationals zelfs guerrillastrijdsters kunnen beïnvloeden. Het melkpoeder moet uit de stad aangesleurd worden en drukt zwaar op het magere budget dat het NPA ter beschikking heeft.

Tandartsen en chirurgen